پرونده های برگزیده
انتخاب زبان
  • Azərbaycani
  • English
  • Türkçe
  • فارسی

احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم


کتاب «احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم» یکی از مهمترین منابع دست اول در حوزه‌ی پژوهش‌های تاریخی است. این اثر ارزنده در سال 375 هجری قمری (985میلادی) توسط «محمد مقدسی» سیاح و جغرافیدان نامدار اهل فلسطین به رشته تحریر در آمده است.
مقدسی بین سال‌های 331 و 334 هجری قمری در بیت المقدس به دنیا آمد و در تاریخی نامعلوم (پس از سال 381 هجری) درگذشت. یاقوت حموی در کتاب معجم البلدان تاریخ نگارش احسن التقاسیم را سال 375 هجری می‌داند، اما با توجه به محتویات کتاب می‌توان تاریخ نگارش آن را تا سال 381 هجری قمری تخمین زد.
اساس آگاهی ما در مورد این کتاب به دو نسخه برلین و استانبول، که قدیمی‌ترین نسخ باقی مانده از احسن التقاسیم هستند، باز می‌گردد. نسخه برلین جدیدتر از نسخه استانبول می‌باشد و به شخصی به نام «ابوالحسن علی بن حسن» اهدا گردیده و در آن از سامانیان خراسان و ماورءالنهر با احترام و علاقه زیادی یاد شده است. نسخه استانبول احتمالا قدیمی‌ترین نسخه موجود از این کتاب می‌باشد، در نسخه استانبول نام کتاب به صورت «المسافات و الولایات» آمده است.

کتاب احسن التقاسیم مانند بسیاری دیگر از آثار فاخر تاریخی-جغرافیایی دارای نقشه‌هایی از سرزمین‌های توصیف شده است که مجموعه این نقشه‌ها در کتابی با عنوان «نقشه‌های عربی، اشتوتگارت 1926-1931 میلادی» به کوشش میلر به چاپ رسیده است.
نوشته‌های مقدسی بر اساس مشاهدات و تجزیه تحلیل‌های خود او و حاصل سال‌های متمادی سیاحت در دنیای اسلام است. اینکه نگارنده از تمام سرزمین‌ها و شهرها و روستاهای توصیف شده شخصا بازدید کرده است اعتبار این اثر فاخر را دو چندان می‌کند. وی در متن کتاب اشاره ‌می‌کند که در مسیر سفر سختی‌های زیادی را متحمل شده و برای تامین معاش به مشاغل زیادی دست زده است.
آنگونه که مقدسی در مقدمه تصریح کرده هدف از نگارش این کتاب توصیف جغرافیای جهان اسلام است. بیان شرایط اقلیمی و طبیعی، بحث درباره شهرها، قصبه‌ها، راه‌ها، داروها، گیاهان خاص، مراکز سوداگری، تجارت و اقتصاد و بازرگانی، بیان ویژگی‌های اجتماعی و فرهنگی، بحث از اعتقادات دینی گوناگون، روش‌های مختلف کشاورزی، معیارها و واحدهای سنجش، سخن از محاسن و معایب مردمان هر منطقه، بیان راه‌هایی که از بیابان‌ها و جاهای خطرناک می‌گذرد، منزلگاه‌ها و فواصل میان آنها، یاد کردن از عوارض جغرافیایی و زمین شناسی نواحی مختلف، اشاره به پهنه‌های ثروتمند و حاصلخیز در مقابل سرزمین‌های فقیر و بی حاصل و یاد کردن از مقابر و زیارتگاه‌ها و بسیاری مطالب دیگر از نکات مورد بحث مقدسی در این کتاب است. بنابراین معلوم می‌شود که تعریف مقدسی از جغرافیا بسیار فراتر از زمان خود بوده و به مفهوم معاصر آن بیشتر شباهت دارد.

 

شناسنامه کتاب

جلد کتاب-چاپ تهران 1385 خورشیدی


  نام کتاب :‌ احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم
  نویسنده : ابو عبدالله محمد بن احمد بن ابی بکر المقدسی
  سال نگارش : 375هجری قمری (985-986 میلادی)
  زبان : عربی
  ترجمه به لاتین : م.ی دخویه
  ترجمه به فارسی : علینقی منزوی


محتوای کتاب همانگونه که جغرافیای طبیعی را شامل می‌شود، موضوعات اجتماعی و اقتصادی و حتی مسائل دینی و انسان شناختی را نیز در بر می‌گیرد. روش مقدسی در همه این موارد مبتنی بر تجربه و مشاهدات عینی بوده است. وی در درجه اول به تجربه‌ها و مشاهدات شخصی توجه داشته و هرجا که امکان تجربه و مشاهده نبوده است از اشخاص موثق و آگاه کسب اطلاع کرده و برای تکمیل معلومات خویش به دیگر آثار جغرافیایی پیشینیان همچون جاحظ و همچنین بایگانی‌ها و کتابخانه‌های رسمی در دستگاه‌های دولتی آل بویه و دیلمیان مراجمعه نموده است.
این اثر نفیس در بعضی موارد به عنوان تنها منبع موثق شناخته می‌شود. برای نمونه این کتاب تنها منبع معتبری است که از گسترش طریقت کرامیه و خانقاه‌ها و محافل پیروان آن در سرزمین‌های مرکزی و شرقی اسلام سخن گفته است. همچنین در این کتاب از وجود بقایای خوارج در هرات و بادغیس سخن به میان آمده است.
برجستگی و شایستگی این اثر فاخر و ارزشمند تا این حد است که در طول تاریخ بارها از آن نسخه برداری گردیده و مطالب آن طی سال‌های طولانی همواره مورد استفاده و استناد اغلب تاریخ نگاران، نویسندگان، پژوهشگران و خاورشناسان بوده است.

بخش عمده‌ای از این کتاب به وصف سرزمین ایران و بخش‌های مختلف آن پرداخته است. مقدسی آذربایجان و اَران و ارمنیه را یکی از بزرگترین، آبادترین و زیباترین سرزمین‌های اسلامی معرفی کرده و از این محدوده با نام «سرزمین رحاب»‌ نام برده است.
وی توصیف سرزمین رحاب را با بیان کلیاتی از زیبایی و شکوه آن آغاز کرده و در ادامه توضیحات مختصری در مورد سرزمین‌های اَران، ارمنیه و آذربایجان به خواننده منتقل می‌کند. سپس 33 شهر مهم این منطقه را ذکر کرده و به اختصار گزارشی در مورد هر یک ارائه می‌دهد. در ادامه به بیان توضیحاتی در مورد زبان، مذهب، رودها، بازرگانی، شگفتی‌ها و مالیات مردمان آذربایجان و اَران و ارمنیه می‌پردازد و در نهایت فواصل بین شهرها و روستاها را بیان می‌کند.

 

دانلود نسخه کامل کتاب (به زبان عربی)

دانلود نسخه کامل کتاب (به زبان فارسی)

دانلود بخشهای مربوط به آذربایجان (به زبان فارسی)

 

 




کلیه حقوق مادی و معنوی این وب سایت متعلق به مرکز مطالعات آذربایجان می باشد
    Copyright 2015 www.azerbaijanstudiescenter.org