پرونده های برگزیده
انتخاب زبان
  • Azərbaycani
  • English
  • Türkçe
  • فارسی

گلستان ارم


کتاب «گلستان ارم» تالیف «عباسقلی آقا باکیخانف» از مهمترین منابع دست اول در مورد تاریخ اَران و شروان (جغرافیای کنونی جمهوری آذربایجان) است و در میان تمامی دیگر آثار مربوط به تاریخ این منطقه از جایگاه ویژه‌ای برخوردار می‌باشد.

عباسقلی آقا باکیخانف قدسی در سال 1794میلادی (1172خورشیدی) در روستای امیرجان (امیرحاجیان) در نزدیکی باکو و در خانواده‌ای اصیل و فرهیخته چشم به جهان گشود. او به زبان‌های فارسی و ترکی و عربی تسلط داشت و آثاری به این زبان‌ها از خود به یادگار گذاشت. هر چند که پدرانش از صاحب منصبان دولت‌های ایرانی در قفقاز بودند، اما چون کودکی‌اش با سال‌های افول قدرت ایران در قفقاز و افزایش روز افزون قدرت روس‌ها همزمان بود به روسیه تزاری گرایش پیدا کرد، منشی و مباشر مورد اعتماد دولت روسیه شد و همکاری زیادی با دولت و ارتش روسیه تزاری در طول جنگ‌های ایران و روس داشت. گفته می‌شود همین عباسقلی آقا باکیخانف بود که متن عهدنامه گلستان را تنظیم کرده و نام کتابش را نیز با کنایه به نام همین عهدنامه انتخاب نموده است.
باکیخانف بعدها از اقدامات خود پشیمان شد و در واپسین سال‌های زندگی راهی مکه گردید تا از گناهانش توبه کند. وی در سال 1847میلادی (1226خورشیدی)، در سن 52 سالگی در محلی به نام وادی فاطمه در مکه درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد.

کتاب گلستان ارم نخستین کتاب جامعی است که در آن تاریخ اَران و شروان از دوران باستان تا دوره حیات مولف (اوایل قرن 19 میلادی) گردآوری و مکتوب شده است و از اینرو یکی از مهمترین، کامل‌ترین و قابل توجه‌ترین منبع دست اول تاریخی در مورد جغرافیای کنونی جمهوری آذربایجان به حساب می‌آید.
باکیخانف به منظور نگارش این کتاب، بسیاری از آثار ارزشمند تاریخنگاران، جهانگردان و جغرافیدانان شرق و غرب را مورد بررسی قرار داده است. وی در شرح حوادث تاریخی از معتبرترین منابع عربی، فارسی، ترکی، روسی و لاتین استفاده نموده و بعضا به مقایسه یک واقعه تاریخی در میان این منابع پرداخته است. مولف به بررسی منابع کتبی اکتفا نکرده و روایات موجود در میان مردم را نیز از نظر گذرانیده و همچنین از آثار فرهنگی، بقایای شهرها و قلعه‌ها، سکه‌های موجود از ادوار مختلف تاریخی و اسناد و مدارک دیگر نیز بهره جسته است و در برخی موارد به اوستا، زند، قرآن و سایر کتب دینی نیز مراجعه کرده است.
مجموع این مطالب و استفاده مولف از انبوه اسناد و منابع تاریخی، سبب گشته تا کتاب گلستان ارم از مهمترین و ارزشمندترین منابع دست اول تاریخ اَران و شروان شناخته شود و از جایگاه ویژه‌ای در پژوهش‌های تاریخی برخوردار گردد.
 

شناسنامه کتاب

جلد کتاب - چاپ تهران - 1383خورشیدی


 نام کتاب:‌ گلستان ارم
 نویسنده: عباسقلی آقا باکیخانف قدسی
 سال نگارش: اوایل قرن 19 میلادی
 زبان: فارسی
 ترجمه به ترکی آذربایجانی: م.عسگرلی

 ترجمه به روسی : ---

 

عباسقلی آقا باکیخانف در بیان سرگذشت اران و شروان، تاریخ این سرزمین را به پنج بخش یا طبقه مختلف تقسیم کرده است.

در مقدمه کتاب به توضیح حدود اراضی اران، وضعیت جغرافیایی، وجه تسمیه، بیان منشا و خاستگاه قومی اهالی منطقه، زبان‌های رایج و عقاید دینی و مذهبی مردم اران می‌پردازد.
بخش اول (طبقه اولی)، تاریخ اَران و شروان از ادوار باستان تا دوران پیدایش خلافت اسلامی را شرح می‌دهد.
بخش دوم (طبقه ثانیه)، از دوران تصرف اَران و شروان به وسیله لشگریان عرب تا دوران استیلای مغول را بیان می‌کند.
بخش سوم (طبقه ثالثه)، شامل حوادث تاریخی دوران سلطه مغول تا پیدایش دولت صفوی و دوره فرمانروایی سلسله شیروانشاهان است.
بخش چهارم (طبقه رابعه)، از آغاز پیدایش سلسله صفوی تا درگذشت نادر شاه افشار را در بر می‌گیرد.
بخش پنجم (طبقه خامسه)، حوادث پس از درگذشت نادرشاه، به قدرت رسیدن سلسله قاجار، جنگ‌های ایران و روس و انعقاد قرارداد گلستان شرح داده می‌شود.
قسمت پایانی کتاب به عنوان «خاتمه» درمود فضلا، عرفا و علمای برجسته اَران و سرزمین‌های همجوار آن اطلاعاتی می‌دهد.


باکیخانف در این کتاب در مورد اقوام و قبایل ساکن در منطقه، آداب و رسوم، عقاید مذهبی و نقش‌های تاریخی آنان و جنگ‌هایی که با یکدیگر و یا با سایر دولت‌ها داشته‌اند و همچنین درباره تاریخ شهرها و روستاها، اسامی مناطق مسکونی، نام کوه‌ها و رودها و دریاچه‌ها، ریشه لغوی آن‌ها و حتی ارتباط این اسامی با نام قبایل و اقوام باستانی منطقه سخن می‌گوید. مثلا با استناد به استرابون (مورخ قرن نخست میلادی) به اینکه قبیله‌ای به نام «زیخ» وجود داشته اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که اسم دهکده «زیخ» واقع در آبشرون از نام همان قبیله باقی مانده است! چنین استنادات و تفاسیری در جای جای کتاب به چشم می‌خورد، که شاید از نظر علمی و تاریخی از حقیقت به دور بوده و یا در بعضی موارد کاملا اشتباه باشد، اما به دلیل اینکه باکیخانف از پیشگامان تاریخ نگاری علمی در منطقه بود، می‌توان از این ایرادات چشم پوشی کرد و همچنان اثر وی را از برجسته‌ترین منابع تاریخی به شمار آورد.

مطالب کتاب هرچه به دوران حیات مولف نزدیک‌تر می‌شود اطلاعاتی دقیق‌تر، کامل‌تر و مفصل‌تر را در بر می‌گیرد. اما در مورد ادوار قدیمی‌تر با استناد به تاریخ نگاران باستانی از جمله هرودوت، استرابون، پلوتارک، پلینی، پروکوپی، بطلمیوس، موسی خرنی، دانویل آمیان مارسین وغیره کلیاتی از حوادث دوران ساسانیان، حمله اعراب به ایران و در نهایت فتح اَران به دست لشکریان عرب را در اختیار خواننده قرار می‌دهد.

با وجود نواقصی که در این اثر به چشم می‌خورد و یا تفاسیر شخصی باکیخانف از نقل قول‌های مورخان باستانی که در برخی موارد به دور از حقایق تاریخی است، باید دانست که باکیخانف بسیاری از مسائل را برای نخستین بار مورد تحلیل قرار داده و به گردآوری و نوشتن تاریخ اَران و شروان از دوران باستان پرداخته است و این خود موفیقتی شگرف برای علم تاریخنگاری به شمار می‌رود.

 


دانلود نسخه کامل کتاب (به زبان فارسی) (به زودی)
دانلود نسخه کامل کتاب (به زبان ترکی آذربایجانی)

 




کلیه حقوق مادی و معنوی این وب سایت متعلق به مرکز مطالعات آذربایجان می باشد
    Copyright 2015 www.azerbaijanstudiescenter.org