پرونده های برگزیده
انتخاب زبان
  • Azərbaycani
  • English
  • Türkçe
  • فارسی

البلدان


کتاب «البلدان» اثر «ابن واضح یعقوبی» (با نام کامل احمد بن ابی یعقوب اسحاق بن جعفر بن وهب بن واضح عباسی) تاریخنگار و جغرافیدان نامدار قرن سوم هجری است. ابن واضح یعقوبی اصالتا ایرانی و از مردم اصفهان بود. هر چند که عده‌ای اعتقاد دارند وی در بغداد به دنیا آمد، اما از تاریخ و محل دقیق ولادت یعقوبی اطلاعات دقیقی در دست نیست.
واضح (نیای یعقوبی) در سال 158 قمری به دستور منصور عباسی به حکومت ارمنستان منصوب شد و تا پایان خلافت منصور، حکومت آذربایجان و ارمنستان را در دست داشت و در تاریخ 23 جمادی آخر سال 162 قمری به حکومت مصر منصوب گردید. سرانجام هادی عباسی خلیفه وقت عباسی به دلایلی فرمان قتل واضح را صادر کرد. در سال 169 قمری واضح را گردن زدند و پیکرش را به دار آویختند. بر اساس روایاتی اعدام واضح در زمان خلافت رشید و به فرمان وی انجام شد. واضح از شیعیان اهل بیت بود و طبری و ابن اثیر صراحتا به این موضوع اشاره کرده‌اند.
ابن واضح یعقوبی، تاریخ نگار نامدار قرن سوم هجری قمری، علاوه بر تاریخ نگاری شهرت فراوانی در علم جغرافیا دارد تا جایی که بسیاری وی را معلم جغرافیای مسلمین می‌دانند. همچنین تسلط و اشراف کامل به علم نجوم داشته و به نیکی شعر می‌سروده است. ثعالبی (دانشمند-تاریخ‌نگار) نام وی را در زمره شاعران اصفهان آورده است و یاقوت حموی اشعاری از یعقوبی در وصف سمرقند ذکر کرده است. مقریزی نیز اشعاری از یعقوبی درباره انقراض طولونی‌ها نقل کرده است.
از یعقوبی تعداد زیادی اثر تاریخی باقی مانده است که از آن جمله می‌توان به «جغرافیای امپراتوری بیزانس»، «تاریخ فتوحات آفریقا»، «اخبار الامم السالفه»، «ملوک الروم»، «المسالک و الممالک»، «مشاکلة الناس لزمانهم» و «البلدان» اشاره کرد. یاقوت حموی این کتاب را با نام «اسماء البلدان» ذکر کرده است اما با توجه به آنچه مولف شخصا در مقدمه کتاب ذکر نموده نام درست آن «مختصر اخبار البلدان» بوده است.
البلدان قدیمی‌ترین کتاب جغرافیایی به زبان عربی است. این کتاب بصورت کامل به دست ما نرسیده و بخش‌های مهمی از آن مربوط به بصره، عربستان، هند، چین، بیزانس، ارمنستان و عواصم از میان رفته است. با این وجود البلدان از چنان جایگاه ویژه‌ای برخوردار است که تقریبا تمام تاریخنگاران و جغرافیدانان پس از یعقوبی در آثار خود از آن بهره برده‌اند.
 
شناسنامه کتاب

جلد کتاب - چاپ تهران - 1343خورشیدی

 نام کتاب:‌ البلدان
 نویسنده: ابن واضح یعقوبی
 سال نگارش: 278 هجری قمری (891م)
 زبان: عربی
 ترجمه به لاتین: م.ی دخویه - جوینبول
 ترجمه به فرانسوی: ویت
 ترجمه به فارسی: دکتر محمد ابراهیم آیتی

 

یعقوبی در مقدمه کتاب و در مورد نحوه جمع آوری محتویات کتاب اینچنین می‌نویسد (قسمت‌های نقطه چین بخش‌هایی از کتاب هستند که در گذر قرن‌ها از میان رفته‌اند):

«در آغاز جوانی پا به سفر نهادم و سفرهای من پیوسته گشت و دور ماندنم از وطن ادامه یافت. پس چنان بودم که هرگاه به مردمی از آن بلاد برخوردم وی را از وطنش و شهرش پرسش نمودم؛ و آنگاه که میهن و جایگاه خود را برای من میگفت، او را از همان سرزمین‌اش پرسش مینمودم، درباره اینکه .... چیست و کشت آن چه چیز است و ساکنان آن از عرب و عجم کیانند .... و همچنین از آب آشامیدنی اهالی آنجا، تا آنجا که از پوشاکشان پرسش میکردم .... و هم از کیشها و عقاید و گفتارهای آنان، و کسانی که بر آنجا دست یافته‌اند و نزدیک به آن و .... کاروانها‌؛ سپس گزارشهای هرکسی را که براستگوی او وثوق داشتم مینگاشتم.» یعقوبی در ادامه می‌گوید که این پرسش‌ها و پاسخ‌ها را ادامه دادم و گفته‌های گروه‌های بزرگی از مردم سرزمین‌های مختلف را جمع آوری و به گزارشات و مکتوبات پیشین اضافه کردم. این توضیحات یعقوبی نشان از دقت عمل وی در جمع آوری اطلاعات دارد و بیانگر اعتبار بالای متن کتاب است.

یعقوبی سرزمین‌های مورد بحث را به سه بخش تقسیم کرده و نخست به توصیف «بخش مشرق» از عراق کنونی تا ازبکستان و تاجیکستان کنونی می‌پردازد. وی تمام این سرزمین را متعلق به عجمان (ایرانیان) دانسته و هر ناحیه را به تفکیک توصیف می‌کند. یعقوبی در وصف سرزمین آذربایجان، ابتدا به بیان فاصله اردبیل با دیگر شهرهای آذربایجان می‌پردازد و مهمترین شهرهای آذربایجان را نام می‌برد. در ادامه از تبار و اصالت مردمان آذربایجان صحبت کرده و تاریخ فتح آذربایجان به دست سپاه اسلام را ذکر می‌کند و در نهایت میزان مالیات سالانه آذربایجان را بیان می‌نماید. توضیحات یعقوبی در البلدان اطلاعات مهم و دست اولی از وسعت جغرافیای آذربایجان، نام شهرها و برخی ویژگی‌های تاریخی و فرهنگی این سرزمین ارائه می‌دهد.

 

دانلود نسخه کامل کتاب (به زبان عربی) (به زودی)
دانلود نسخه کامل کتاب (به زبان فارسی) (به زودی)
دانلود بخش‌های مربوط به آذربایجان (به زبان فارسی) (به زودی)

 




کلیه حقوق مادی و معنوی این وب سایت متعلق به مرکز مطالعات آذربایجان می باشد
    Copyright 2015 www.azerbaijanstudiescenter.org