پرونده های برگزیده
انتخاب زبان
  • Azərbaycani
  • English
  • Türkçe
  • فارسی

عهدنامه استانبول دوم - 1022 هجری قمری


فهرست مطالب


 جنگ ایران و عثمانی
 نتایج جنگ
 عهدنامه استانبول دوم
 پیامدها و لغو معاهده
 

 عهدنامه استانبول دوم قرارداد صلحی است که در پی جنگ‌های 8 ساله (1011 تا 1019 هجری قمری) بین دو کشور ایران و عثمانی منعقد گردید.
این جنگ‌ها از جانب ایران و با هدف بازپسگیری مناطق اشغال شده توسط عثمانی طی جنگ‌های 12ساله (986تا 99ه‍) آغاز شد و با پیروزی قاطع ایرانیان همراه بود. در جریان این نبردها، ایرانیان شکست‌های سنگینی بر لشگر عثمانی وارد آوردند و عهدنامه صلح استانبول دوم را به دولت عثمانی تحمیل کردند.
عهدنامه صلح استانبول دوم در تاریخ به عهدنامه نصوح پاشا نیز شهرت دارد.

 

 نام معاهده: عهدنامه استانبول دوم
 نام دیگر: عهدنامه نصوح پاشا
 تاریخ انعقاد: 1022هجری (1613م)
 تاریخ لغو: 1024 هجری (1615م)


 معاهده قبلی: عهدنامه استانبول اول (998ه‍)
 معاهده بعدی: عهدنامه سراب (1027ه‍)

 پادشاه ایران: شاه عباس یکم
 سلطان عثمانی: سلطان احمد یکم

 نتایج: ایران موفق به آزادی سازی تمام مناطق اشغال شده توسط عثمانی شد. بازگشت حدود مرزی کشور به مرزهای تعیین شده در پیمان آماسیه. ساماندهی وضعیت سفر حج برای زائران ایرانی.

جنگ ایران و عثمانی
در سال 986 هجری قمری (1578م) عثمانیان با زیر پا گذاشتن پیمان آماسیه به سرتاسر نوار غربی ایران هجوم آودند و آغازگر جنگ 11 ساله بین سال‌های 986 تا 997 هجری (1578تا1589م) شدند. در جریان این جنگ‌ها عثمانیان بخش‌های عمده‌ای از سرزمین‌های ایرانی از جمله گرجستان، ارمنستان، شیروان، آذربایجان و نیز نواحی غربی کردستان و همدان را به اشغال خود در آوردند. شاه عباس که عملا امکان مقابله با عثمانیان را نداشت و همزمان در جبهه‌های شرقی مشغول دفع حملات ازبکان بود با قبول همه شروط عثمانی با دشمن صلح کرد و به این ترتیب قرارداد صلح استانبول اول در سال 998 هجری (1590م) میان طرفین منعقد گردید.
در پی انعقاد عهدنامه صلح استانبول اول تا سال‌ها آرامش نسبی در مرزهای ایران و عثمانی برقرار شد. همزمان شاه عباس با غلبه بر ازبکان و ساماندهی اوضاع داخلی کشور و تقویت ارتش آرامش و ثبات را به کشور بازگرداند.
 


شاه عباس، پادشاه ایران - سمت راست
سلطان احمد یکم، سلطان عثمانی - سمت چپ

شاه عباس به یاری «الله‌وردی خان» سردار مورد اعتمادش، و با کمک گرفتن از مستشاران اروپایی از جمله رابرت شرلی، پس از برقراری امنیت در مرزهای شرقی و ساماندهی اوضاع داخلی و تقویت ارتش آماده نبرد با عثمانی و آزادسازی مناطق تحت اشغال دشمن شد. شاه عباس با وجود امضای عهدنامه صلح استانبول اول در سال 998 هجری، همواره مترصد به دست آمدن فرصت مناسب جهت بازپسگیری مناطق از دست رفته ایران بود. این فرصت در سال‌های 1011-1012هجری (1603-1604م) همزمان با روی کار آمدن سلطان احمد یکم و بالا گرفتن بحران عمیق اقتصادی در عثمانی به دست آمد.
در اواخر سال 1011 هجری ارتش شاه عباس در حمله‌ای غافلگیر کننده نهاوند را از اشغال عثمانیان آزاد ساخت و این شروع پیروزهای مقتدرانه شاه عباس بر دشمن بود. صفویان در سال 1012 هجری شهر تبریز را (پس از 19 سال شغال و تجربه دو قتل‌عام بزرگ) از اشغال عثمانی آزاد ساختند. با توجه به تعداد کم سربازان ارتش ایران، کمک‌های مردم تبریز و سرداران و خوانین محلی که به یاری ارتش ایران آمده بودند تاثیرات بسزایی در نخستین پیروزی‌های شاه عباس بر عثمانی داشت. آزادسازی تبریز در سال 1012 هجری نقطه عطفی در مناقشات ایران و عثمانی بود و شیرازه لشکر عثمانی را از هم پاشید.
در طی سال‌های آینده سرتاسر آذربایجان و شهرهای نخجوان، ایروان، تفلیس، گنجه، دربند، باکو و شماخی فتح شد. سربازان ایرانی وارد آناتولی شدند و به شهرهای قارص و ارزروم و وان تاختند. عثمانیان که همه چیز را از دست رفته می‌دیدند با تمام قوا به جنگ با ایران آمدند اما هر بار شکست سنگینی متحمل شدند. در یک مورد «چغال اوغلی سنان پاشا» فرمانده لشکر عثمانی به علت شکست سنگینی که در سال 1014 هجری قمری (1605م) از صفویان متحمل شده بود از شدت شرمساری خودکشی کرد. این جنگ‌ها تا سال 1019 هجری با جدیت ادامه داشت و در همه موارد با شکست سنگین عثمانی همراه بود.

 

نتایج جنگ
در پی 8 سال جنگ بین سال‌های 1011 تا 1019 هجری قمری (1603تا1611م) ایرانیان تمامی سرزمین‌های اشغال شده به دست عثمانی را آزاد ساختند و در آناتولی به پیشروی پرداختند. در جریان این جنگ‌ها سرتاسر آذربایجان و شروان و شهرهای نخجوان و ایروان و تفلیس از اشغال عثمانی آزاد شد و ایرانیان با پیشروی در آناتولی به شهرهای قارص و ارزروم و وان تاختند. عثمانی برای پاسخگویی به عملیات نظامی ایرانیان بار دیگر لشکر عظیم خود را به جانب ایران روانه ساخت که این لشکرکشی‌ها نیز با شکست‌های سنگینی برای عثمانی به همراه بود. عثمانی که از مدت‌ها قبل و به دنبال آغاز جنگ‌های 11 ساله (986 تا 997 هجری) دچار بحران‌های عمیق اقتصادی و سیاسی شده بود، در این دور از جنگ‌ها نیز ضربات مهلکی را تجربه کرد و وارد یکی از تاریک‌ترین ادوار تاریخ خود شد. همه فتوحات عثمانی در شرق از دست رفت، بحران اقتصادی شدت بیشتری پیدا کرد و نابسامانی و آشوب قلمرو عثمانی را فرا گرفت.
عثمانیان به دلیل اوضاع نابسامان داخلی و نیز با مشاهده عملکرد حیرت انگیز ماشین جنگی ایرانیان، خیلی زود خواهان برقراری آتش‌بس با حفظ متصرفات خود در قلمروی ایران شدند. با تلاش‌های شاه عباس و آزادسازی تمامی سرزمین‌های اشغال شده، عثمانیان که همه چیز را از دست رفته می‌دیدند و توان مقابله با لشکر قدرتمند صفوی را نداشتند جهت برقراری صلح علاوه بر مذاکرات مستقیم با ایرانیان پیام‌هایی نیز برای زینب بیگم (عمه شاه عباس) فرستادند و خواهان وساطت وی جهت برقراری صلح شدند.
شاه عباس که طی چند سال به همه اهداف خود دست یافته بود در شعبان 1021 هجری هیئتی به عثمانی اعزام نمود و به این ترتیب مذاکرات صلح با نمایندگان عثمانی به ریاست نصوح پاشا آغاز گردید. سرانجام پس از ماه‌ها مذاکره در سال 1022 هجری (1613م) قرارداد صلحی میان طرفین منعقد شد که به «عهدنامه صلح استانبول دوم» یا «عهدنامه نصوح پاشا» معروف است.

 

       عهدنامه استانبول دوم
پیمان آماسیه به عنوان مبنای تنظیم عهدنامه صلح استانبول دوم قرار گرفت و مرزهای میان دو کشور به همان شکل تعیین شده در پیمان آماسیه بازگشت.
در پی وقوع جنگ 8 ساله بین سال‌های 1011 تا 1019 هجری قمری، عهدنامه صلح استانبول دوم در سال 1022 هجری (1613م) میان نمایندگان ایران و عثمانی منعقد گردید. به موجب این قرارداد همه سرزمین‌های تحت اشغال عثمانی (از جمله سرتاسر آذربایجان، اران و شروان، ارمنستان، گرجستان، نواحی شرقی کردستان و نواحلی غربی همدان و لرستان) بار دیگر به ایران بازگردانده شد و عثمانی پذیرفت که ادعایی نسبت به این سرزمین‌ها نداشته باشد. اوضاع حجاج ایرانی در قلمرو عثمانی سامان یافت و دولت عثمانی بار دیگر موظف گردید تا  رفتار شایسته‌ای با شیعیان و زائران ایرانی داشته باشد.
ایران در قبال امتیازهای به دست آورده موظف شد سالانه 200 خروار ابریشم (معادل59000کیلوگرم) به عنوان خراج به عثمانی بپردازد، البته شاه عباس هرگز زیر بار باج دادن به عثمانی نرفت و سال‌ها بعد فقط یک بار آن هم به عنوان هدیه اقدام به ارسال ابریشم به عثمانی نمود.

پیمان صلح استانبول دوم در تاریخ با نام «عهدنامه نصوح پاشا» نیز شناخته می‌شود. نصوح پاشا بیگلربیگی دیاربکر بود که به صدراعظمی عثمانی رسید و مامور انجام مذاکرات صلح با ایرانیان شد. سلطان احمد یکم چنان از نتایج جنگ و قرارداد منعقد شده خشمگین بود که اندک زمانی بعد در رمضان سال 1023 هجری فرمان قتل نصوح پاشا را صادر کرد.

 

       پیامدها و لغو معاهده
سلطان احمد یکم که از نتیجه به دست آمده بسیار خشمگین بود، اندکی پس از انعقاد پیمان صلح در رمضان 1023 هجری، نصوح پاشا را که مامور مذاکره با نمایندگان ایران و انعقاد پیمان صلح با آنان بود به مرگ محکوم کرد. سلطان عثمانی در سال 1024 هجری فرستاده ایران به نام «سراج‌الدین قاسم بیگ» را نیز به زندان افکند و به این ترتیب عمر معاهده صلح استانبول دوم به زحمت به دو سال رسید و این پیمان صلح از جانب عثمانی زیر پا گذاشته شد و از اعتبار خارج گردید. سلطان احمد یکم در سال 1025 هجری (1616م) فرمان حمله دوباره به ایران را صادر کرد و بار دیگر جنگ میان دو کشور آغاز گردید.
دور جدید جنگ‌ها به مدت 2 سال ادامه پیدا کرد و حاصلی جز شکست‌های سنگین برای عثمانی به همراه نداشت. جنگ‌های 2 ساله (1025 تا 1027هجری) با انعقاد عهدنامه سراب (1027هجری) به پایان رسید.

  

 


       منابع:

1- اوزون چارشی‌لی، تاریخ عثمانی، جلد سوم، ترجمه دکتر ایرج نوبخت، تهران، کیهان، 1390.
2- برازش، امیرحسین، روابط سیاسی دیپلماتیک ایران و جهان در عهد صفوی، تهران، امیرکبیر، 1392.
3- رویمر، هانس روبرت، تاریخ ایران دانشگاه کمبریج (دوره صفویان)، ترجمه دکتر یعقوب آژند، تهران، جامی، 1389.
4- سیوری، راجر، ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، تهران، نشر مرکز، 1392.
5- فلسفی، نصرالله، زندگانی شاه عباس اول، جلد یک، تهران، علمی، 1375.
6- منصوری، فیروز، مطالعاتی درباره تاریخ و فرهنگ و زبان آذربایجان، جلد یک، تهران، هَزار، 1390.

 

 


       ضمیمه:

جنگ‌ها و معاهدات ایران و عثمانی
قتل‌عام مردم تبریز توسط عثمانی‌ها در سال 993 هجری
قتل‌عام مردم تبریز توسط عثمانی‌ها در سال 999 هجری




کلیه حقوق مادی و معنوی این وب سایت متعلق به مرکز مطالعات آذربایجان می باشد
    Copyright 2015 www.azerbaijanstudiescenter.org