پرونده های برگزیده
انتخاب زبان
  • Azərbaycani
  • English
  • Türkçe
  • فارسی

قلعه بابک


فهرست مطالب


 تاریخچه
 معماری قلعه
 
دسترسی به قلعه
 
بازسازی‌ها
 جغرافیا

 نگارخانه

 

بنای تاریخی موسوم به «قلعه بابک» در 6 کیلومتری غرب شهر کلیبر و بر فراز کوهی با ارتفاع بیش از 2300 متر واقع گردیده است.

قدمت این قلعه به دوره پیش از اسلام (همزمان با امپراتوری ساسانیان) باز می‌گردد. بر اساس یافته‌های باستانشناسان قلعه تا حدود اوایل قرن هفتم هجری (سیزدهم میلادی) مسکونی بوده است.

به دلیل آشفتگی داده‌های تاریخی هنوز با قطعیت نمی‌توان این بنا را همان قلعه‌ای دانست که در قرن سوم هجری (قرن نهم میلادی) به مقر خرمدینان تبدیل شد و بابک از آنجا قیام بر علیه اعراب را رهبری کرد.

وجود ییلاق‌های عشایر، آبگرم متعلق، جنگل‌های حفاظت شده و نزدیکی به بسیاری از مراکز گردشگری و آثار تاریخی و جاذبه‌های طبیعی، شهرستان کلیبر و قلعه بابک را به یکی از مقاصد مهم گردشگری در ایران تبدیل کرده است.

قلعه بابک در سال 1345 خورشیدی و با شماره 623 در لیست آثار ملی، تاریخی و فرهنگی ایران به ثبت رسیده است.

 

شناسنامه

نمایی از قلعه بابک


 نام اثر: قلعه بابک
 کشور: ایران
 استان: آذربایجان شرقی
 شهر: کلیبر
 قدمت: امپراتوری ساسانیان (پیش از اسلام)

 

       تاریخچه
قدمت قلعه به پیش از اسلام و همزمان با دوران امپراتوری ساسانیان باز می‌گردد و بر اساس یافته‌های باستان شناسی نشانه‌هایی از استمرار سکونت در آن تا اوایل قرن هفتم هجری (سیزدهم میلادی) موجود است. این قلعه تا پیش از سال 1330 خورشیدی در میان مردم محلی با نام «قلعه دختر» شناخته می‌شد. در سال 1330 «شروین باوند» پس از بازدید از قلعه آن را متعلق به بابک خرمدین دانست و از آن هنگام این بنای تاریخی به نام «قلعه بابک» معروف شد. قلعه بابک در منابع تاریخی با اسامی مختلفی همچون «قلعه بذ» و «قلعه جمهور» نامیده شده است. به دلیل اهمیت قیام بابک خرمدین، منابع تاریخی زیادی به آن پرداخته‌اند و از قلعه بابک نام برده‌اند اما به دلیل آشفتگی داده‌های تاریخی هنوز با قطعیت نمی‌توان این بنا را همان قلعه‌ای دانست که در قرن سوم هجری (قرن نهم میلادی) به مقر خرمدینان تبدیل شد و بابک از آنجا قیام بر علیه اعراب را رهبری کرد. از جمله اشارات تاریخی به قلعه بابک می‌توان از موارد زیر نام برد:

ابن‌خردادبه، بذ را رستاقی در آذربایجان نوشته و شهر بذ را «مدینة بابک» نامیده است. طبری، بذ را قریه و شهری در حدود اردبیل نوشته است. مطهربن طاهر مقدسی آن را شهری با دیوارهای استوار خوانده است. ابن ندیم از آنجا به عنوان سرزمینی کوهستانی یاد کرده است. یاقوت آن را کوره‌ای میان آذربایجان و اران نوشته است. مسعودی، بذ را به صیغة تثنیه، بذین نامیده که در کنار رود ارس واقع بوده است. وی در جایی بذین را ناحیه و کوهی در آذربایجان دانسته، در جای دیگر آن را در آذربایجان و اران نوشته است. ابن عبدالمنعم نیز کوه بذین را در اران دانسته است. ابودُلَف و یاقوت ذکر کرده‌اند که آب و هوای قلعه بذ ابری و مه‌آلود است.
عنوان بذین موجب بروز این اندیشه شد که گویا دو بذ، یکی در جنوب و دیگری در شمال رود ارس وجود داشته است. برخی از محققان بذین را در آذربایجان، اران و بیلقان پنداشته‌اند، حال آنکه بیشتر محققان، بذ را جایی در سرزمین اردبیل دانسته‌اند. یعقوبی می‌نویسد که ابوجعفر (منصور خلیفة عباسی)، یزید بن حاتم مهلبی را والی آذربایجان قرار داد و یزید، یمنیها را از بصره به آنجا گسیل داشت و روادبن مثنی ازدی را در تبریز تا بذ فرود آورد. اما از نوشتة دینوری به سهولت می‌توان دریافت که بذ در جنوب رود ارس واقع بوده است. وی می‌نویسد که بابک در بذ به مقابله افشین شتافت، ولی چون دید لشکریان افشین او را از هر سو احاطه کرده و راه‌ها را بر او بسته‌اند، از رود ارس گذشت و به جانب ارمنستان رفت. مینورسکی بذین را ناحیه‌ای در آذربایجان نامیده که در جنوب رود ارس نهاده شده است. وی ارس را رودی دانسته که از میان بذین در آذربایجان و کوه ابوموسی درخاک اران می‌گذرد.

 

       معماری قلعه
در ساخت بناهای قلعه از پی و دیوارهای سنگی با ملات ساروج استفاده گردیده و سقف اتاق‌ها با طاق‌های چوبی و بعضا جناغی ساخته شده‌اند.
در قسمت ورودی قلعه و تپه‌های همجوار آن، برج‌هایی قرار دارد که نگهبانان بر فراز آن‌ها (با اشراف به تنها راه ورودی قلعه) حضور هر بیگانه‌ای را به سرعت تشخیص می‌داذند. در طراحی بناها و ساختمان‌های درون قلعه تمامی روزنه‌ها و پنجره‌ها به نحوی تعبیه شده‌اند که ساکنین قلعه بر تمامی دشت‌ها و دره‌های اطراف اشراف کامل داشته باشند و در سریعترین زمان ممکن از نزدیک شدن سپاهیان دشمن یا هر ناشناس دیگری مطلع گردند.
دیوارها و برج‌های اطراف قلعه با دقت و ظرافت و استحکام بالا و بعضا در لبه پرتگاهی با ارتفاع چند صد متر ساخته شده‌اند. قلعه بابک در بسیاری زمینه‌ها از شاهکارهای معماری زمان خود شناخته می‌شود.
محوطه این قلعه دارای چندین تالار، زندان، آب انبار، انبار، اصطبل و تعداد بسیار زیادی اتاق می‌باشد که محل سکونت ساکنان قلعه بوده است.
در سمت شمال‌غربی دژ، گذرگاه بسیار باریکی وجود دارد که تنها راه دسترسی به قلعه است. این گذرگاه تماما به وسیله پله‌هایی از سنگ ساخته شده است.
 


  بخش‌هایی از قلعه با دقت و ظرافت و استحکام در لبه پرتگاهی با ارتفاع صدها متر ساخته شده است.

 

       دسترسی به قلعه
برای رسیدن به قلعه 3 مسیر اصلی وجود دارد که هر سه این مسیرها به کوهی که قلعه برفراز آن ساخته شده ختم می‌گردند. این 3 مسیر با رسیدن به کوهی که قلعه بر فراز آن بنا گردیده، در ابتدای گذرگاه پلکانی به هم متصل می‌شوند. گذرگاه پلکانی تنها راه رسیدن به قلعه است.

مسیر 1 = این مسیر از کمپ گردشگری آغاز می‌شود. این کمپ در فاصله 3 کیلومتری کلیبر واقع گردیده، مسیر آن آسفالت است و با خودرو به راحتی می‌توان به آنجا رسید و صعود به قلعه را آغاز کرد. مسیر دسترسی به قلعه از کمپ آغاز می‌شود و با گذر از دره‌ای سرسبز به گذرگاه می‌رسد. مسیر این پیاده‌روی از شیب نسبتا ملایمی برخوردار است و تا گذرگاه بسته به توانایی هر شخص حدود 3 ساعت زمان نیاز دارد.

 

مسیر 2 = این مسیر از هتل بابک آغاز می‌شود. هتل بابک در فاصله کوتاهی از کمپ قرار دارد و مسیر آن آسفالت است. از هتل بابک مسیر صعود به دژ با بیش از 1000 پله سنگی هموار گردیده است. این مسیر کمی دشوارتر از مسیر شماره 1 است و از جذابیت کمتری نیز برخوردار می‌باشد اما قابل دسترس بوده و بسیاری این مسیر را برای صعود انتخاب می‌کنند. از هتل بابک تا گذرگاه پلکانی بسته به توانایی هر فرد بیش از 3 ساعت پیاده‌روی نیاز است.

 


نمایی از گذرگاه پلکانی، تنها مسیر دسترسی به قلعه


مسیر 3 = این مسیر با دو مسیر قبلی تفاوت دارد و از محل سکونت عشایر آغاز می‌گردد. برای دسترسی به این مسیر باید در حدود 6 کیلومتر از کلیبر به سمت آینالو حرکت نمایید. در مسیر به ترتیب از کمپ گردشگری و از هتل بابک عبور کنید تا به مسیر فرعی در سمت چپ جاده برسید. از راه فرعی و صعب العبور با چند دقیقه رانندگی به محل سکونت عشایر می‌رسید. از محل سکونت عشایر راحت‌ترین مسیر برای صعود را طی خواهید کرد. این مسیر با طول حدودا 1500 متر، شیب بسیار ملایمی را تا گذرگاه طی می‌کند و بخش‌هایی از آن نیز سنگفرش است. طی کردن این مسیر بسته به توانایی هر فرد به حدود 1 ساعت زمان نیاز دارد.

هر سه مسیر ذکر شده به کوهی ختم می‌شوند که قلعه بر فراز آن بنا گردیده است. برای رسیدن به قلعه باید از گذرگاه تنگ و پر پیچ و خم عبور کرد. این گذرگاه چنان باریک است که در برخی قسمت‌ها دو نفر به سختی می‌توانند در کنار هم از آن عبور کنند. گذرگاه پلکانی تنها مسیر دسترسی به قله کوه و تنها راه دسترسی به قلعه است.

به علت راه سخت و طولانی قلعه، در طول مسیر چندین آبخوری و استراحتگاه و سرویس بهداشی تعبیه گردیده است.

 

       بازسازی‌ها
از آنجا که این قلعه در ادوار مختلف تاریخی مسکونی بوده است، لذا بسیاری از بخش‌های آن در گذر قرن‌ها ساخته شده و مورد بازسازی و مرمت قرار گرفته است. تقریبا تمام مسیر سنگلاخی قلعه به مرور زمان بازسازی شده است. سرتاسر گذرگاه پلکانی با مصالح جدید بازسازی شده و از امنیت و استحکام خوبی برخوردار می‌باشد. درون قلعه بسیاری از اتاق‌ها و بناها مورد بازسازی اساسی قرار گرفته‌اند. سقف بسیاری از اتاق‌ها از نو ساخته شده است، بسیاری از دیوارها مجددا بنا شده و در برخی نقاط سنگفرش‌ بخش‌های مختلفی از درون قلعه مرمت شده است.
امروزه آثار باقی مانده از قلعه از وضعیت خوبی برخوردار است و در شرایط مناسبی از آن نگهداری می‌شود. با این وجود فضای باز قلعه همه ساله زیر بارش سنگین برف و باران و دیگر عوامل طبیعی فشار زیادی را تحمل می‌کند، شرایط نامساعد جوی و مسیر صعب العبور قلعه، نگهداری از این قلعه تاریخی را بسیار دشوار ساخته است.
 


بسیاری از بخش‌های قلعه، به ویژه سقف اتاق‌ها، در سال‌های اخیر بازسازی و مرمت شده است.

 

       جغرافیا
 قلعه بابک در 6 کیلومتری غرب شهر کلیبر واقع گردیده است. این منطقه در تقسیمات کشوری در استان آذربایجان شرقی قرار دارد و از زیباترین و بکرترین مناطق طبیعی ایران محسوب می‌شود.
قلعه بابک در کوهستان‌های مرتفع و مسیر صعب العبور به گونه‌ای ساخته شده که نزدیک شدن دشمن و هر بیگانه‌ای به آن تا حد امکان با دشواری همراه بوده است.
معماری هوشمندانه قلعه و موقعیت کوه مرتفعی که ساختمان قلعه بر فراز آن بنا شده است نه تنها به نگهبانان دژ، بلکه به ساکنان قلعه نیز این امکان را می‌داد تا به راحتی و در سریعترین زمان از نزدیک شدن هر بیگانه‌ای مطلع شوند. ضمن اینکه شرایط کوهستانی منطقه و باریک بودن تنها مسیر دسترسی به قلعه، سبب می‌شد تا ساکنین دژ این توانایی را داشته باشند تا در صورت هجوم لشکریان دشمن با کمترین تعداد تا مدت‌ها به مقاومت بپردازند.
 


نمایی از دشت‌های اطراف قلعه
تمامی پنجره‌ها و روزنه‌های قلعه به شکل هوشمندانه‌ای ساخته شده‌اند تا به تمام دشت‌ها و دره‌های اطراف اشراف داشته باشند
.

 

        نگارخانه


بطرف قلعه - مسیر شماره 3


استراحتگاه - مسیر شماره 2


نمایی از گذرگاه پلکانی


ورودی قلعه

 


نمایی از ضلع جنوبی قلعه


یکی از دروازه‌های قلعه


آب انبار قلعه بابک


دریچه‌ای در ضلع شمالی قلعه، مشرف بر مسیر شماره 3

 

 

چشمه‌ای در نزدیکی قلعه بابک

 

 
مسیر دسترسی به قلعه
رنگ سیاه: راه اصلی و آسفالته
رنگ قهوه ای: راه فرعی و خاکی
رنگ سبز: مسیر پیاده روی

 

 


       منابع:

1- بذ، دانشنامه جهان اسلام.
2- بذ، دایره المعارف بزرگ اسلامی.
3- بذ، دانشنامه ایرانیکا.
4- مرکز اسناد و مدارک سازمان میراث فرهنگی کشور: كامبخش‌فرد، سيف‌الله، "قلعه جمهور دژبذ، جايگاه بابک خرم دين"، دوره 5، ش 50، آذر45، ص2-6.
5- "چه کسی دژ بابک را کشف کرد؟"، دو هفته نامه فرهنگی وطن یولی، سال دوم، شماره 12، امرداد1396، ص5.




کلیه حقوق مادی و معنوی این وب سایت متعلق به مرکز مطالعات آذربایجان می باشد
    Copyright 2015 www.azerbaijanstudiescenter.org