پرونده های برگزیده
انتخاب زبان
  • Azərbaycani
  • English
  • Türkçe
  • فارسی

نصرت الله جهانشاهلو افشار


فهرست


تولد و سالهای نخست زندگی
زندان و حزب توده  
فرقه دموکرات آذربایجان

اقامت در شوروی
سالهای پایانی زندگی و مرگ

 

 

دکتر نصرت الله جهانشاهلو یکی از اعضای گروه موسوم به 53 نفر و از پایه گذاران جنبش های کمونیستی در ایران بود. وی دو سال پیش از آغاز جنگ جهانی دوم به علت گرایش به مرام کمونیستی زندانی شد و  چهار سال بعد در پی  اشغال ایران به دست قوای متفقین با فشارهای دولت شوروی از زندان آزاد شد. گروه 53 نفر از جمله دکتر جهانشاهلو , تحت حمایت شوروی حزب توده ایران و سپس فرقه دموکرات آذربایجان را پایه گذاری کردند.

دکتر جهانشاهلو پس از پیوستن به فرقه دموکرات آذربایجان به مقام معاونت سید جعفر پیشه وری و مقام نخست وزیری فرقه نائل شد و خیلی زود به یکی از قدرتمند ترین و پر نفوذ ترین اعضای فرقه بدل گشت.

پس از تخلیه آذربایجان از قوای  شوروی و در پی سقوط فرقه دموکرات آذربایجان , دکتر جهانشاهلو به همراه دیگر همکاران و همفکرانش به شوروی پناهنده شد. پس از سالها زندگی در شوروی ابتدا از فرقه دموکرات و سپس از حزب توده کناره گیری کرد , در نهایت موفق به خروج از اتحاد جمهایر شوروی شد و با مهاجرت به آلمان غربی در شهر برلین ساکن گردید.

وی در سالهای آخر زندگی در برلین ساکن بود و تا پایان عمر زندگی آرامی داشت.

 

شناسنامه

 

دکتر نصرت الله جهانشاهلو افشار


 نام کامل :  نصرت الله جهانشاهلو افشار
 تاریخ تولد : اردیبهشت  1292 خورشیدی
 محل تولد : تهران (ایران)
 تاریخ درگذشت : 12 مهر 1391 خورشیدی
 محل درگذشت : برلین (آلمان)
 ملیت : ایرانی
 دین : اسلام - شیعه
 زمینه فعالیت : پزشک , سیاستمدار , فعال کمونیستی
 حزب : حزب توده ایران
 

 

      تولد  و سالهای نخست زندگی

نصرت الله جهانشاهلو افشار در اردیبهشت سال 1292 خورشیدی در تهران و با اصالتی زنجانی به دنیا آمد.

نیاکان پدری وی از زمین داران سرشناس زنجان و همگی از سرکردگان ایل افشار و امرای سواره نظام و آماده به خدمت ارتش ایران بودند. نیاکان مادری اش نیز از صاحب منصبان دولتی دوره قاجار در وزارت کشور و از بنیانگذاران وزارت خارجه ایران بودند.

ریشه ها و اصالت چنین خانواده ای سبب میشد تا نصرت الله جهانشاهلو در سنین کودکی و نوجوانی تابستانها را در سرزمین پدری سپری نموده و زندگی سربازی و ایلی و روستایی را در زنجان و روستاها و ییلاق های اطراف آن تجربه کند.

در کودکی و پش از آنکه خواندن و نوشتن آموخته باشد به کمک مادر خود بخشهایی از دیوان حافظ را به خاطر سپرده بود. تحصیلات ابتدایی وی در مدرسه شرف آغاز شد و تمام دوران تحصیل وی در مقطع دبستان و دبیرستان در همین مدرسه سپری شد.

دکتر تقی ارانی که در گرایشات سیاسی جهانشاهلو بیشترین تاثیر را داشت در آن سالها تازه از آلمان بازگشته بود و در دبیرستان شرف تدریس میکرد. جهانشاهلو در نخستین سالهای دبیرستان با دکتر ارانی دورادور آشنا شد , اما نخستین ارتباط جهانشاهلو با دکتر تقی ارانی در پایه پنجم دبیرستان ایجاد شد هنگامی که تقی ارانی دبیر فیزیک نصرت الله جهاشاهلو شد. در آن سالها دکتر تقی ارانی جز فیزیک و فرمولهای آن مسائل دیگری در کلاس مطرح نمیکرد.

نصرت الله جهانشاهلو در سال 1313 وارد دانشکده پزشکی دانشگاه تهران شد و تحصیلات خود را در رشته پزشکی آغاز کرد. بازی روزگار بود که دکتر تقی اران در همان سالها استاد فیزیک دانشکده فنی دانشگاه تهران بود و در آنجا ارتباط اصلی بین دو طرف ایجاد شد و جهانشاهلو تحت تاثیر عقاید تقی ارانی قرار گرفت.

 

       زندان و حزب توده
نصرت الله جهانشاهلو در سال 1313 در سال نخست تحصیل در دانشکده پزشکی دانشگاه تهران از طریق باقر مستوفی  (دانشجو دانشکده فنی دانشگاه تهران) با دکتر تقی ارانی (استاد فیزیک دانشکده فنی دانشگاه تهران) ارتباط برقرار کرد و خیلی زود تبدیل به یکی از نزدیک ترین یاران تقی ارانی شد و همچنین با اشخاصی آشنا شد که مدتی بعد در کنار یکدیگر حزب توده ایران را پایه گذاری کردند.
نتیجه جلسات و دیدارهای نصرت الله جهانشاهلو و عده ای دیگر از دانشجویان دانشگاه تهران با دکتر نقی ارانی به تاسیس یک گروه دانشجویی به نام «حوزه دانشجویی» انجامید که در دوران خود بسیاری از بزرگترین و تاثیر گذار ترین اعتصابات دانشگاهی را ترتیب داد.
در سال 1315 دستگیری عده ای از سران جریانات اشتراکی آغاز گردید و نصرت الله جهانشاهلو در سال 1316 به همراه عده ای از همفکران خود بازداشت. این افراد که تعداد آنها 53 نفر بود و دکتر تقی ارانی در راس آنان قرار داشت در سال 1316 به اتهام  گرایش به مرام کمونیستی به زندان محکوم شدند.
در سال 1318 دکتر تقی ارانی به طرز مشکوکی در زندان درگذشت , در سال 1320 همزمان با ورود قوای متفقین به ایران و تحت فشار شوروی اعضای دستگیر شده گروه 53 نفر از زندان آراد شدند. در همان روزها حزب توده ایران به همت 53 نفر تاسیس گردید. نصرت الله جهانشاهلو پس از آزادی از زندان به ادامه تحصیل در دانشکده پزشکی دانشگاه تهران پرداخت. خیلی زود به سمت مسئول اتحادیه دانشجویان انتخاب و چندی بعد به عنوان سرپرست سازمان جوانان حزب توده برگزیده شد.
تحصیلات پزشکی نصرت الله جهاشاهلو در سال 1323 به پایان رسید و دکتر جهانشاهلو در اوایل سال 1324 از طرف حزب توده به سمت مسئول حزب در زنجان تعیین شد و به زنجان رفت. دکتر جهانشاهلو در مدت کوتاهی حزب توده در زنجان را از رکود خراج کرده و نظر تعداد زیادی از اقشار محتلف مردم زنجان را به حزب توده جلب کرد.

 

 

        فرقه دموکرات آذربایجان

فرقه دموکرات آذربایجان در شهریور 1324 و با حمایت شوروی در تبریز اعلام موجودیت کرد , تنها چند روز پس از تاسیس فرقه دموکرات آذربایجان تشکیلات ایالتی حزب توده آذربایجان به سرپرستی صادق پادگان با صدور اعلامیه ای الحاق حزب توده آذربایجان به فرقه دموکرات را اعلام کرد.

ادغام حزب توده زنجان در فرقه دموکرات آذربایجان با اختلاف نظر اعضای کمیته مرکزی حزب و مقاومت اولیه دکتر جهانشاهلو همراه بود , اما پس از مدتی به فرمان کمیته مرکزی حزب توده که در راس آن عبدالصمد کامبخش قرار داشت , حزب توده زنجان به فرقه دموکرات آذربایجان ملحق شد.

در تاریخ 21 آذر 1324 فرقه دموکرات آذربایجان اعلام خودمختاری کرد , در همان نخستین روزها مجلس فرقه دموکرات دکتر جهانشاهلو را به عنوان معاون اول سید جعفر پیشه وری (نخست وزیر یا باش وزیر) انتخاب کرد.

 


دکتر جهانشاهلو در جلسه هیات دولت فرقه دموکرات

ارتش شوروی تا اردیبهشت 1325 در آذربایجان حضور داشت و مواضع خود و فرقه دموکرات آذربایجان را کنترل میکرد. پس از تخلیه آذربایجان از ارتش شوروی که با رایزنی های قوام السلطنه و فشار جامعه جهانی صورت پذیرفت , دولت قوام السلطنه سران فرقه دموکرات را به گفتگو و مذاکره دعوت کرد.

 دکتر جهانشاهلو در دوران حکومت فرقه دموکرات آذربایجان علاوه بر سمت نخست وزیری به ریاست دانشگاه تبریز نیز منصوب شد , همچنین در کنار پیشه وری و پادگان در راس گروه مذاکره کننده با دولت قوام السلطنه قرار داشت. این مذاکرات در چندین مرحله در تهران و تبریز ادامه یافت و سرانجام بدون نتیجه قابل قبول برای طرفین پایان پذیرفت.

مدتی بعد ارتش شاهنشاهی به سمت آذربایجان حرکت نمود و همه رهبران فرقه دموکرات از جمله دکتر جهانشاهلو پیش از رسیدن ارتش به تبریز کشور را برای همیشه ترک کرده و به اتحاد جماهیر شوروی پناه بردند.

نقل قول معروف دکتر جهانشاهلو از واپسین روزهای فرقه دموکرات آذربایجان و صحبت های میان پیشه وری و سرهنگ قلی اف (کنسول شوروی در تبریز):

آقای پیشه وری که از روش ناجوانمردانه روس ها سخت برآشفته شده بود , به سرهنگ قلی اوف پرخاش کرد و گفت : «شما ما را آوردید میان میدان و اکننون که سودتان اقتضا نمی کند ناجوانمردانه ما را رها کرده اید. از ما گذشته است , اما مردمی را که به گفته های ما سازمان یافته اند و فداکاری کردند همه را زیر تیغ داده اید. به من بگویید پاسخ گوی این همه نابسامانی کیست؟» آقای سرهنگ قلی اوف که از جسارت آقای پیشه وری سخت برآشفته بود , زبانش تپق زد و یک جمله بیش نگفت : «سنی گتیرن , سنه دییر گت (کسی که تو را آورده , به تو می گوید برو)»

 

دکتر جهانشاهلو لحظه خروج از ایران را اینگونه بیان می کند:
ما سحرگاهان به مرز ایران و شوروی در جلفا رسیدیم. هوا بسیار سرد بود. تشریفات مرزی ساعتی بیش به درازا کشید.
آنچه در اندیشه دیگران میگذشت ندانستم. اما من تا چشم کار می کرد نگاهم را از خاک میهن نمیتوانستم برکنم. در آن کوتاه زمان , از کودکی تا نوجوانی و از نوجوانی تا جوانی همه و همه چون پرده سینما از برابر چشمانم میگذشت. همه تلخی های زندگیم در میهن در آن دم شیرین جلوه می کرد. من بیرونی آرام و خاموشی و درونی بس آشفته داشتم. 

 

       اقامت در شوروی
خروج از ایران تقریبا برای همه اعضای فرقه دموکرات به ویژه دکتر جهانشاهلو سخت و اقامت در شوروی ملال آور بود. نخستین ایام سکونت در شوروی به بحثها و جلسات حزبی میگذشت تا اینکه به فرمان شخص استالین صد نفر از اعضای فرقه دموکرات به سرپرستی دکتر جهانشاهلو جهت افزایش سواد حزبی و سیاسی به مدرسه حزبی فرستاده شدند. لیست این صد نفر از جانب حزب بلشویک شوروی به سران فرقه دموکرات ابلاغ شده بود و پیشه وری و دکتر جهاشاهلو به شدت به اسامی مندرج در لیست انتقاد داشتند. به هر روی دوره مدرسه حزبی بدون هیچگونه دست آوردی سپری گردید.

پس از شکست مدرسه حزبی دکتر جهانشاهلو به کارهای روزمره در فرقه دموکرات مشغول شد. تابستان سال 1326 از راه رسید و سید جعفر پیشه وری در یک سانحه رانندگی در تاریخ 20 تیر 1326 جان خود را از دست داد.


دکتر جهانشاهلو در حال دریافت نشان افتخار از پیشه وری

دکتر جهانشاهلو که آن روزها نزدیک ترین یار جعفر پیشه وری بود و در واپسین روزها و ساعات زندگی همواره در کنار او حضور داشت و نیز تنها کسی بود که موفق شد پیکر بی جان پیشه وری را ببیند در مورد مرگ وی چنین می گوید:
پس از تسلیت به خانم پیشه وری به اتاق کوچکی که تابوت را گذاشته بودند رفتیم.... هنگامی که جنازه را بررسی کردم با یک دید نشانه های مسمویت را دیدم. چون همه تن ورم کرده بود و تنها دو زخم کوچک یکی در گوشه ی راست صورت و دیگری در گردن نزدیک شانه دیده میشد. من از نا آزمودگی و بدون دور اندیشی گفتم : رفیق ژنرال (ژنرال آتاکیشی اف معاون سازمان کا گ ب جمهوری شوروی آذربایجان) این دو زخم کوچک که آدم را نمیکشد. چگونه او با این زخم ها مرده است؟
در اینجا یادآور می شوم که در این پرت شدن اتومبیل که آشکارا دستی انجام گرفته بود , غلام یحیی و سرهنگ قلی اوف نیز ضربه هایی دیدند که هر یک پس از مدتی از بیمارستان به خانه آمدند!

همچنین دکتر جهانشاهلو در جای دیگر در مورد مرگ پیشه وری گفته است:
به غیر از من هیچکس موفق نشد جنازه پیشه وری را ببیند. من پزشک هستم. با نگاه اول میشد علائم مسمویت را در وی دید. بدن ورم کرده بود. رنگ صورتش سبز شده بود. علائم مسمویت در وی چنان آشکار بود که حتی در لحظه دفن جنازه هم اجازه ندادند حتی فرزندش جنازه را ببیند.

در سال 1332 خورشیدی دکتر جهانشاهلو پس از هفت سال سکونت در باکو جهت تحصیل در مدرسه عالی حزب کمونیست شوروی به مسکو مراجعت کرد. دکتر جهانشاهلو در سال نخست تحصیل در مدرسه حزب با ارسال پیامی به کمیته مرکزی حزب توده ایران خواهان پایان همکاری با فرقه دموکرات و بازگشت به حزب توده شد که این درخواست سریعا مورد قبول کمیته مرکزی حزب توده قرار گرفت و به این ترتیب پس از هشت سال همکاری دکتر جهانشاهلو با فرقه دموکرات آذربایجان پایان یافت.
دکتر جهانشاهلو پس از جدایی از فرقه دموکرات آذربایجان و پایان تحصیلات مدرسه عالی در آبان 1337 در انستیتو درون تراوشی (اندو کروتولوژی) مسکو مشغول به کار و تحقیقات علمی شد. در این هنگام دفتر مرکزی حزب توده به لایپزیک نقل مکان کرده بود و دکتر جهانشاهلو با فعالیت در زمینه های پزشکی در مسکو خود را از فعالیتهای حزب توده جدا کرده بود و تنها در نشستهای این حزب شرکت میکرد.
فعالیتهای پزشکی دکتر جهانشاهلو و کاهش روز افزون وی با حزب توده ادامه یافت تا وی در نهایت به طور کامل از حزب توده ایران جدا شد و از شوروی خارج گردید.

 

       سالهای پایانی زندگی و مرگ

دکتر جهانشاهلو چند سال پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران به آلمان غربی مهاجرت کرده و در شهر برلین ساکن شد. وی از آن هنگام تا پایان عمر زندگی آرامی سپری کرد و نهایتا در تاریخ 12 مهر 1391 خورشیدی در بیمارستان مارتین لوتر برلین درگذشت.

دکتر جهانشاهلو در سالهای پایانی زندگی کتابی با عنوان «ما و بیگانگان» در ایران به چاپ رسانید که در آن به بیان خاطرات بیش از نیم قرن فعالیت حزبی و سیاسی خود پرداخته است.

 



منابع :
1- ما و بیگانگان , خاطرات سیاسی دکتر نصرت الله جهانشاهلو افشار

 




کلیه حقوق مادی و معنوی این وب سایت متعلق به مرکز مطالعات آذربایجان می باشد
    Copyright 2015 www.azerbaijanstudiescenter.org