پرونده های برگزیده
انتخاب زبان
  • Azərbaycani
  • English
  • Türkçe
  • فارسی

هما ناطق


فهرست


تولد و جوانی
فعیالیت های سیاسی
خروج از ایران و سالهای پایانی زندگی
کتاب شناسی

 

 

هما ناطق , تاریخدان , پژوهشگر و نویسنده نامدار ایرانی , در سال 1313 در ارومیه و از خانواده ای فرهیخته چشم به جهان گشود. در کودکی به همراه خانواده به تهران مهاجرت کرده و در آنجا مراحل تحصیلی خود را سپری نمود , تحصیلات دانشگاهی خود را در فرانسه سپری کرد و در پاریس به سازمانهای دانشجویی مخالف حکومت پهلوی پیوست , با این وجود در سال 1347 به ایران  بازگشت و تا سال 1359 مشغول تدریس در دانشگاه تهران شد. از سال 1359 مجددا به فرانسه مهاجرت کرد و به تحقیق و پژوهش در تاریخ ایران پرداخت تا در سال 1363 به عنوان استاد تمام وقت دانشگاه سوربون مشغول به کار شد. هما ناطق در طول دوران فعالیتهای علمی خود پژوهش های ارزنده ای در تاریخ ایران انجام داد و آثار مهمی در مورد تاریخ ایران خلق کرد. تخصص وی مطالعه و پژوهش در دوره قاجار بود.

هما ناطق در روز 12 دی 1394 در فرانسه و در سن 81 سالگی درگذشت.

 

شناسنامه



 نام کامل : هما ناطق
 تاریخ تولد : 1313 خورشیدی
 محل تولد : ارومیه - ایران
 تاریخ درگذشت : 12 دی 1394 خورشیدی
 محل درگذشت : روستای آرو - فرانسه
 ملیت : ایرانی
 زمینه فعالیت : تاریخدان , پژوهشگر واستاد دانشگاه

 

       تولد و جوانی
هما ناطق در سال 1313 در شهر ارومیه و در خانواده ای فرهیخته چشم به جهان گشود. پدرش مهندس ناصح ناطق از نخستین گروه های دانشجویی اعزامی به اروپا در دوران رضا شاه بود همچنین به تاریخ و فرهنگ آذربایجان و شعر و ادبیات علاقه زیادی داشت و آثار ارزشمندی نیز در این زمینه ها خلق کرد. پدر بزرگ هما ناطق میرزا جواد خان ناطق از روحانیون سرشناس و مشروطه خواه بود. هما ناطق در کودکی به همراه خانواده خود به تهران مهاجرت کرد. دوران تحصیلات ابتدایی را در مدرسه فیروزکوهی و دوره متوسطه را در دبیرستان انوشیروان دادگر و دبیرستان نوربخش گذراند. در سال 1333 در حالی که هما ناطق تنها 20 سال سن داشت توسط دولت فرانسه جهت ادامه تحصیل در این کشور بورسیه شد و تحصیلات دانشگاهی خود در رشته تاریخ را تا مقطع دکترا در دانشگاه سوربون سپری کرد. رساله پایان نامه اش در مورد «احوال و تفکر سید جمال الدین اسدآبادی» بود که در سال 1346 توسط مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه منتشر گردید.

 

همزمان با همکاری ژیلبر لازام اقدام به ترجمه اشعار شعرای معاصر ایران کرد. در آن سالها هما ناطق در کنار ویدا حاجبی , مولود خانلری و شهرآشوب امیرشاهی پرشورترین و فعالترین اعضای بخش اروپایی کنفدراسیون دانشجویان ایرانی بودند. اما نفوذ و اعتبار مهندس ناصح ناطق که در آن زمان عضو شورای عالی برنامه کشور بود باعث شد تا هما ناطق در سال 1347 بار دیگر به ایران بازگردد.
خیلی زود به عنوان شخصی که تحصیلات عالی اروپایی داشته است در موسسه مطالعات اقتصادی شروع به کار کرد که این کار چندان ارتباطی با تحصیلات و علایق وی نداشت و بار دیگر در آستانه مهاجرت به فرانسه قرار گرفت. در این دوران سید حسن نصر (رئیس دانشکده ادبیات دانشگاه تهران) پس از مطالعه کتاب زندگی سیاسی سید جمال الدین اسدآبادی اثر هما ناطق , درخواست استخدام وی را در دانشگاه تهران مطرح کرد. به این ترتیب هما ناطق از سال 1348 به استخدام دانشگاه تهران در آمد.

 

       فعالیت های سیاسی
هما ناطق از سال 1348 به استخدام دانشگاه تهران در آمد و تا سال 1359 به تدریس تاریخ ایران در دانشگاه تهران پرداخت. وی از ابتدا به علت تفاوت های اخلاقی و سیاسی و فرهنگی که با بسیاری از اساتید تاریخ داشت مورد استقبال انبوهی از دانشجویان قرار گرفت. در این سالها دوره های کوتاهی را به عنوان استاد میهمان به تدریس در دانشگاه های پرینستون و هاروارد پرداخت. هما ناطق در طول این مدت علاوه بر تدریس تاریخ با جذب بسیاری از جوانان و دانشجویان بر روی جامعه روشنفکری ایران نیز تاثیر مهمی گذاشت و این سبب شد تا در اواسط دهه 50 آوازه هما ناطق در میان دانشگاهیان سرتاسر ایران بپیچد و دانشجویان و دانشگاهیان و حتی طلبه ها از سرتاسر ایران به ملاقات وی میامدند.

سالهای پایانی حکومت پهلوی با اوج فعالیتهای سیاسی هما ناطق همزمان شد , در این دوران همگان از گرایشات چپ وی آگاه بودند , با این وجود در شرایطی که یکی از دانشجویان طلبه وی دستگیر شده بود هما ناطق از تمام توان خود برای آزادی او تلاش کرد و سرانجام موفق شد تا این طلبه جوان را از زندان خارج کند.

این طلبه محمد جواد باهنر نام داشت که چند سال پس از آن حوادث در کسوت نخست وزیر ایران در یک عملیات تروریستی کشته شد. در روز 13 آبان 1357 و در جریان حمله نیروهای گارد شاهنشاهی به دانشجویان (که به کشته شدن 56 نفر و زخمی شدن صدها تن انجامید) هما ناطق در دانشگاه تهران و در کنار دانشجویان بود. در روزهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی هما ناطق دست از کار نکشید و همچنان دوشادوش دانشجویان به فعالیت های سیاسی خود ادامه داد. در این دوران هما ناطق هر چند روز یکبار در یکی از شهرها و دانشگاه های ایران به سخنرانی می پرداخت. یک نوار صوتی از سخنرانی های او در دانشگاه تهران باقی است که در آن می گوید:
«در هیچ یک از گروه های زنان عضو نیستم و به هیچ حزبی هم وابستگی ندارم مستقل ام و شرافتمندانه می گویم عقاید من بر پایه یک ایران آزاد دموکراتیک و مستقل است مستقل از همه ابرقدرت ها و قدرت های خارجی»
در این سخنرانی هما ناطق روسری بر سر کرد و ضمن اینکه تحمیل حجاب اجباری را ناپسند دانست با تجمع اعتراضی زنان نیز مخالفت کرد و  گفت نباید کاری کرد که هنوز چیزی نشده تفرقه در صف آزادیخواهان رخ دهد.

هما ناطق در سال 1359 (در سن 46 سالگی) و در حالی که درگیری ها و ناآرامی سیاسی در ایران به اوج خود رسیده بود همزمان با آغاز انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاه ها تصمیم به خروج از ایران گرفت و  بار دیگر به فرانسه مهاجرت کرد.

 

       خروج از ایران و سالهای پایانی زندگی
ورود هما ناطق به پاریس و آغاز زندگی جدید در این شهر برای او و بسیاری دیگر از روشنفکران و تحصیل کرده های هم دوره وی با سرخوردگی و یاس و نا امیدی همراه بود. در پاریس خیلی زود با غلامحسین ساعدی , فریدون آدمیت , اصغر مهدوی و دیگران ارتباط برقرار کرد. مدتی به پیشنهاد غلامحسین ساعدی به تحقیق در روابط ایران و عثمانی و روسیه پرداخت. در سال 1362مهندس ناصح ناطق پدر هما ناطق در تهران گذشت. در سال 1363 در حالی که هما ناطق 50 سال داشت از طرف دانشگاه سوربون فرانسه دعوت به کار و تدریس شد و به عنوان استاد تمام وقت در موسسه مطالعات ایرانشناسی دانشگاه سوربون آغاز به کار کرد , همانجایی که دهها جلد کتاب خطی نفیس اهدایی پدرش به خوبی نگهداری می شد.

 

هما ناطق در محل زندگی خود
در روستای آرو واقع در جنوب پاریس

در موسسه مطالعات ایرانشناسی دانشگاه سوربون پنج کارتون بزرگ اسناد درجه یک از دوران انقلاب مشروطه هم به دست آمد و این اسناد مبنای تحقیقات آتی هما ناطق قرار گرفت و موفق شد تا نتایج برخی از تحقیقات خود را به موقع منتشر کند.
ده سال بعد و در 60 سالگی این پژوهشگر برجسته به تحقیقات تاریخی دلبسته تر شده بود ولی همزمان به نقد کارنامه سیاسی خود به ویژه در سالهای انقلاب پرداخت و بعضا با نفرت از کرده های سیاسی خود یاد می کرد.
هما ناطق در سال 2004 بانوی برگزیده پانزدهمین کنفرانس بنیاد پژوهش های زنان ایران شد. در لوح سپاسی که به وی تقدیم شد، چنین آمده است:
"به یکی از نخستین زنان تاریخدان ایرانی... که از رهگذر بررسی های تاریخی خود در وصف زن ایرانی نور افشانده. به زنی سنت شکن و آزاده که عمری را به آزادگی زیسته..."

هما ناطق معتقد بود :
"... کارشناس تاریخ همه فن حریف نیست که از هر دری سخن راند. به ناگزیر باید یک برهه معین از تاریخ گذشته را برگزیند و پیش روی نهد. تاریخ نگار نمی تواند هم درباره ساسانیان قلم بزند، هم در دودمان صفوی، هم در دوره قاجار و هم در خاندان پهلوی. اگر جز این باشد یا کلی بافی است یا خودنمایی و یا ناآگاهی. به مثل نگارنده ۴۶ سال درباره دوران قاجار پژوهیده ام، هنوز به دوران احمد شاه نرسیده ام..."

سرانجام هما ناطق در تاریخ 12 دی 1394 خورشیدی همزمان با آغاز سال نو 2016 میلادی در روستای آرو (150 کیلومتری جنوب غربی پاریس) درگذشت.

 

       کتاب شناسی
۱۳۴۶- زندگی سیاسی  سید جمال الدین اسد آبادی (اثر هما ناطق)
۱۳۴۹- چهره استعمارگر، چهره استعمارزده نوشته آلبر ممی (ترجمه هما ناطق)
۱۳۵۲- از ماست که بر ماست مجموعه مقالات تاریخی (اثر هما ناطق)
۱۳۵۳- آخرین روزهای لطفعلی خان زند، نوشته هارفورد جونز (ترجمه هما ناطق و جان گرنی)
۱۳۵۴-  از ماست که بر ماست , مجموعه مقالات هما ناطق (اثرهما ناطق)
۱۳۵۴- روزنامه قانون میرزا ملکم خان (به کوشش هما ناطق)
۱۳۵۶- افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشر نشده دوران قاجار (اثر هما ناطق با همکاری فریدون آدمیت)
باکو در 1905 (چاپ نشده)
تبریز در 1906 (چاپ نشده)
۱۳۵۸- مصیبت وبا و بلای حکومت (اثر هما ناطق)
۱۳۶۳– کارنامه و زمانه میرزا رضا کرمانی (اثر هما ناطق)
۱۳۶۵- نامه‌های تبعید میرزا آقاخان کرمانی (اثر هما ناطق با همکاری محمد فیروز)
۱۳۶۳–بازرگانان در داد و ستد با بانک شاهی و رژی تنباکو (اثر هما ناطق)
۱۳۶۸- ایران و راه یابی فرهنگی ۱۸۳۴–۱۸۴۸ (اثر هما ناطق)
۱۹۹۷- کارنامه فرهنگی فرنگی در ایران (اثر هما ناطق)
۲۰۰۴- در بزم حافظ خوشخوان (اثر هما ناطق)
۲۰۰۴- حافظ خنیاگری، می و شادی (اثر هما ناطق)

 




کلیه حقوق مادی و معنوی این وب سایت متعلق به مرکز مطالعات آذربایجان می باشد
    Copyright 2015 www.azerbaijanstudiescenter.org