پرونده های برگزیده
انتخاب زبان
  • Azərbaycani
  • English
  • Türkçe
  • فارسی

سید جعفر پیشه وری


فهرست


تولد و سالهای نخست زندگی
فعالیت های سیاسی
فرقه دموکرات آذربایجان
خروج از ایران و اقامت در شوروی
درگذشت

 

سید جعفر پیشه وری روزنامه نگار و فعال سیاسی کمونیست در سال 1272 خورشیدی در روستای سیدلر زیوه سی در شهرستان خلخال به دنیا آمد. فعالیت های سیاسی و روزنامه نگاری وی در حکومت مساواتی ها در جمهوری دموکراتیک آذربایجان آغاز شد و پس از آن فعالیتهای سیاسی و روزنامه نگاری خود را در جمهوری شوروی آذربایجان و ایران ادامه داد. وی سردبیر چندین نشریه در باکو و شهرهای مختلف ایران بود که از جمله معروف ترین آنها می توان به انتشار روزنامه «آژیر» در تهران اشاره کرد. پیشه وری از بنیانگذاران حزب کمونیست ایران در سال 1920 بود و نیز در قیام جنگل به ریاست میرزا کوچک خان جنگلی حضور داشت , از پایه گذاران حزب توده ایران و همچنین بنیانگذار فرقه دموکرات آذربایجان بود.

پس از سقوط فرقه دموکرات به جمهوری شوروی آذربایجان مهاجرت کرد و در آنجا تلاش زیادی برای سازماندهی مجدد فرقه دموکرات انجام داد و در جریان همین تلاش ها در یک سانحه رانندگی در سال 1326 و در سن 53 سالگی کشته شد.

 

شناسنامه

 


 نام : سید جعفر پیشه وری
 نام کامل : میر جعفر جوادزاده خلخالی

 تاریخ تولد : 1272 خورشیدی
 محل تولد : روستای سیدلر زیوه سی-خلخال
 تاریخ درگذشت : 20 تیر 1326 خورشیدی
 محل درگذشت : جاده گنجه-ییلاق
 ملیت : ایرانی

 همسر : معصومه مصور رحمانی
 فرزند : داریوش پیشه وری

 زمینه فعالیت : روزنامه نگار - فعال سیاسی کمونیست
 حزب : حزب کمونیست ایران  - حزب توده ایران - فرقه دموکرات آذربایجان

 

       تولد و سال های نخست زندگی
میر جعفر جوادزاده خلخالی , معروف به سید جعفر پیشه روی در سال 1272 خورشیدی در روستای سیدلر زیوه سی از توابع خلخال متولد شد. در کودکی و پس از سپری کردن اندکی از تحصیلات ابتدایی به همراه خانواده به ماورای قفقاز روسیه تزاری مهاجرت کرد و در باکو ساکن شد. باکو در آن سالها پس از کشف و استخراج نفت به یک مرکز جدید صنعتی و بازرگانی تبدیل شده بود و سیل مهاجرت از مناطق مختلف به سمت باکو جریان داشت. دوران نوجوانی میر جعفر بدون رویداد خاصی سپری شد تا در پی انقلاب بلشویکی و سقوط امپراتوری روسیه تزاری و در نهایت روی کار آمدن حزب مساوات در قفقاز , فعالیتهای سیاسی پیشه وری آغاز گردید.


سید جعفر پیشه وری در 24 سالگی

 

       فعالیت های سیاسی
در سال 1917 انقلاب کمونیستی روسیه به پیروزی رسید و روسیه تزاری سرنگون شد. در آن هنگام پیشه وری فعالیتهای خود را در روزنامه «آچیق سوز» (ارگان  حزب مساوات) آغاز کرد , پس از آن با نشریه «آذربایجان جز لاینفک ایران است» (ارگان حزب دمکرات ایران شعبه باکو) همکاری خود را ادامه داد. در سال 1918 به حزب عدالت پیوست و در نشریه «حریت» (ارگان حزب عدالت) و چند نشریه دیگر به فعالیت های خود ادامه داد.  کمی بعد حزب مساوات به رهبری محمد امین رسول زاده در قفقاز و پس از یک دوره کش و قوس دولت خود را تشکیل داده و با نام «جمهوری دمکرات آذربایجان» اعلام استقلال کرد. در آن هنگام سید جعفر پیشه وری تحت استخدام دو برادر از سران جمهوری دمکرات آذربایجان به نام های عباسعلی و عباسقلی بود. پیشه وری در سال 1919 و در خلال کنفرانس عمومی حزب عدالت به عضویت کمیتهٔ مرکزی آن درآمد. در سال 1920 که بلشویک ها باکو را تصرف می کنند و جمهوری دمکراتیک آذربایجان به پایان کار خود می رسید , سید جعفر پیشه وری محل اختفای عباسعلی و عباسقلی را به نیروهای بلشویک اطلاع می دهد , بلشویک ها نیز پس از دستگیری آنها هر دو برادر را می کشند , پس از آن مورد اعتماد بلشویک ها قرار گرفته و در دستگاه کمونیسم پیشرفت می کند.


پیشه وری در حال مطالعه روزنامه آذربایجان
ارگان فرقه دموکرات آذربایجان

کمی بعد پس از سلطه کامل بلشویکها بر جمهوری آذربایجان و اشغال بندرانزلی توسط شوروی , پیشه وری به همراه دیگر اعضای حزب عدالت فعالیتهای گسترده سیاسی را در گیلان آغاز می کنند. در اوایل تیر آن سال «حزب عدالت» طی یک کنگره به «حزب کمونیست ایران» تغییر نام داد و پیشه وری عضو کمیته مرکزی آن شد. در نهضت جنگل به رهبری میرزا کوچک خان جنگلی که به تشکیل جمهوری شوروی ایران (یا جمهوری شوروی گیلان) انجامید و پس از به قدرت رسیدن «میرزا تسلیم نظر احسان اله خان» و کناره گیری میرزا کوچک خان , جعفر پیشه وری به مقام کمیسر خارجه (وزیر امور خارجه) جمهوری شوروی ایران دست یافت. در همان دوران در کنگره خلق‌های خاور در باکو به عنوان نماینده جمهوری شوروی ایران شرکت کرد. در سال 1921 و در پی شکست نهضت جنگل ایران را ترک کرد و به باکو بازگشت. در همان سال وارد دانشگاه کمونیستی زحمتکشان شرق شد و همزمان روزنامه «اکینجی» را منتشر می ساخت. مدتی بعد با تفاهم ایران و شوروی و وجود امکان برای فعالیتهای علنی به تهران آمد و به هیئت تحریریه روزنامه «حقیقت» (ارگان اتحادیه عمومی کارگران ایران) پیوست. این روزنامه در سالهای 22-1921 در تهران منتشر می شد و از مهمترین نشریان زمان خود بود. درنهایت روزنامه حقیقت توقیف شد و پیشه وری به باکو بازگشت. در باکو به معلمی پرداخت اما پس از مدتی به علت تمایل همسرش برای زندگی در ایران و شرایط نه چندان مناسب ایرانیان ساکن باکو و همچنین در پی تشکیل دومین کنگره حزب کمونیست ایران (حزب عدالت سابق) جهت سازماندهی تشکیلات به ایران بازگشت و دبیر کمیته مرکزی و مسئول تشکیلات حزب کمونیست ایران در تهران شد. همچنین مدتی مدیر کتابفروشی فروردین در تهران بود , در اواخر تابستان 1308 خورشیدی معلم مدرسه شوروی شد. در سال 1309 به اتهام فعالیت های کمونیستی دستگیر شد و سالها بعد در سال 1318 محاکمه و به اتهام «قبول فرقه اشتراکی و تبلیغ آن» به ده سال حبس محکوم شد. در سال 1319 پس از تحمل 10 سال حبس به کاشان تبعید شد ولی در پی اشغال ایران توسط نیروهای متفقین و سقوط رضا شاه دوباره وارد عرصه سیاسی ایران شد.
سید جفر پیشه وری از بنیانگذارن حزب توده در مهر ماه 1320 خورشیدی بود و نقش مهمی در تدوین اولین مرامنامه آن حزب داشت , اما به دلایل مختلف فعالیت چندانی در حزب توده نداشت. او روزنامه «آژیر» را تاسیس نمود و نخستین شماره آن را در خرداد 1320 منتشر کرد. این روزنامه که از شهرت و اعتبار زیادی در زمان خود برخوردار بود با وجود گرایشات چپ کاملا مستقل و غیر حزبی بود. احتمالا خط مشی این روزنامه از دلایل دوری حزب توده از پیشه وری بود چرا که به علت یادداشت وی به مناسبت مرگ رضاشاه جلوی حضور او به عنوان نماینده منتخب حزب در نخستین کنگره حزب توده ایران در مرداد ۱۳۲۳ را گرفتند.
سید جعفر پیشه وری در انتخابات دوره چهاردهم مجلس شورای ملی به عنوان نماینده اول تبریز انتخاب شد ولی در ۲۳ تیرماه ۱۳۲۳ اعتبارنامه او علی‌رغم حمایت دکتر مصدق از وی , به علت مخالفت نمایندگان محافظه کار به رهبری سیدضیاءالدین طباطبائی و حمایت بعضی از نمایندگان حزب توده از آنها تصویب نشد. بسیاری از پژوهشگران و صاحب نظران بر این عقیده هستند که رد اعتبار نامه پیشه وری عامل اصلی انزوا و فرو غلتیدن پیشه وری در دامن روسها بوده‌ است که در نهایت به تشکیل فرقه دموکرات آذربایجان انجامید.

 

       فرقه دموکرات آذربایجان
پس از تسلط ارتش سرخ بر آذربایجان و گسترش فعالیتهای جریانات کمونیستی در ایران , و مقاومت شوروی از خروج ارتش سرخ از نواحی تحت تصرف خود به ویژه از آذربایجان , و در نهایت پس از رد اعتبار نامه پیشه وری در مجلس چهاردهم , همه شرایط برای اجرای اهداف و برنامه های شوروی فراهم بود. از این رو سید جعفر پیشه وری پس از بازگشت به تبریز به کمک دیگر فعالین سیاسی کمونیست , با فرمان مستقیم ژوزف استالین و تحت نظارت کمیته مرکزی حزب کمونیست جمهوری شوروی آذربایجان (به ریاست میر جعفر باقروف) اقدام به تشکیل فرقه دموکرات آذربایجان نمود. بدین ترتیب با انتشار بیانه ای در تاریخ 12 شهریور 1324 فرقه دموکرات آذربایجان رسما اعلام موجودیت کرد.
مدتی پس از شکل گیری فرقه دموکرات آذربایجان و به دنبال تشکیل مجلس ملی در تبریز, فرقه دموکرات آذربایجان در 21 آذر 1324 اعلام خودمختاری کرد. این اقدام با تصرف پادگان ها و مراکز نظامی توسط چریک های فرقه دموکرات موسوم به فدائی ها و با پشتیبانی نظامی ارتش سرخ صورت پذیرفت.
در بهمن 1324 دولت قوام به روی کار آمد و مذاکرات خود با دولت شوروی جهت تخلیه آذربایجان را آغاز کرد. در بهار 1325 ارتش سرخ از آذربایجان عقب نشینی کرد و همزمان در اردیبهشت 1325 سید جعفر پیشه وری در راس هیئتی جهت مذاکره با مقامات دولتی ایران به تهران سفر کرد , در اواخر خرداد 1325 هیئت اعزامی از تهران در تبریز با پیشه وری و دیگر رهبران فرقه دیدار کردند , در نهایت این مذاکرات بدون نتیجه به پایان رسید و در آذر 1325 ارتش ایران جهت اعادده حاکمیت خود در آذربایجان به سمت تبریز حرکت کرد. فرقه دموکرات به سرعت از هم پاشید و سید جعفر پیشه وری در 19 آذر 1325 در حالی که ارتش هنوز پیشروی چندانی در آذربایجان نکرده بود با واگذار کردن رهبری فرقه به محمد بی ریا به همراه تنی چند از دیگر رهبران فرقی , که بعدها تعداد بیشتری به آنها پیوستند , به اتحاد جماهیر شوروی پناهنده شد ودر باکو اقامت گزید.


جلسه هیئت وزیران فرقه دموکرات آذربایجان
به ریاست سید جعفر پیشه وری

 

       خروج از ایران و اقامت در شوروی
سید جعفر پیشه وری در تاریخ 19 آذر 1325 ایران را به مقصد باکو ترک کرد , پس از آن بسیاری از یاران فرقه در باکو به وی پیوستند. پیشه وری در باکو بلافاصله به سازمان دهی مجدد تشکیلات فرقه پرداخت و به این منظور سریعا روزنامه آذربایجان منتشر شد و رادیو فرقه راه اندازی گردید , همچنین نیروهای فدائی فرقه به همراه برخی از نظامی ها مجددا سازماندهی شدند و برخی از افسران به آموزش نظامی آنها پرداخت و از سوی دیگر حدود صد تن از اعضای فرقه جهت سپری کردن دوره های آموزشی و افزایش سواد حزبی به مدرسه حزبی فرستاده شدند. پیشه وری جهت هماهنگی های لازمی و سازماندهی افراد فرقه سفرهای زیادی به شهرهای مختلف انجام میداد که در جریان یکی از همین سفرها نیز جان خود را از دست داد , در کنار این اقدامات پیشه وری در جلسات و همایش های حزبی نیز شرکت داشت که مهمترین رویداد این جلسات که بسیاری از سران فرقه به آن اشاره کرده اند اختلاف نظرهای پیشه وری با میر جعفر باقروف (رئیس جمهوری شوروی آذربایجان و رهبر حزب کمونیست این جمهوری) بود که بعضا به مشاجره لفظی کشیده می شد. پیشه وری در همین گردهمایی ها چندین بار از روش اشتباه مبارزه سخن رانده و از عدم ائتلاف با احزاب ملی ایران انتقاد کرده بود.
در این دوران علی رغم تلاشهای پیشه وری و سازماندهی تشکیلات توسط وی دستگاه کمیته مرکزی حزیب بلشویک به آقای باقروف اجازه برپایی مجدد فرقه دموکرات آذربایجان را نمیداد.
در آن هنگام جعفر پیشه وری خانه ای در کوچه خاقانی در نزدیکی دانشکده پزشکی باکو و همچنین یک خانه ییلاقی در باغ بیزونه در جوار دریای خزر در اختیار داشت و ماهانه در حدود سه هزار روبل از کمیته مرکزی حزب بلشویک دریافت می کرد.

 

       درگذشت
مجموعه حوادث ماه های پایانی زندگی پیشه روی سبب شده بود که وی به سوء قصد علیه خودش پی ببرد و حتی این مسئله را با عده ای از نزدیکان خود نیز مطرح کند , همچنین وی در اواخر زندگی با اطلاع از سوء قصد قریب الوقوع همیشه یک تپانچه والتر همراه داشت.
سرانجام در تاریخ 20 تیر 1326 خودروی حامل پیشه وری در جریان سرکشی به تشکیلات مختلف فرقه و سازماندهی اعضا در جاده گنجه-ییلاق دچار سانحه شد. در این واقعه راننده خودرو هیچ آسیبی ندید و دو سرنشین دیگر خودرو (غلام یحیی و سرهنگ قلی اف) با جراحات سطحی پس از مدتی از بیمارستان مرخص شدند. اما سید جعفر پیشه وری که به شهادت شاهدان عینی حالش از دیگر سرنشینان خودرو مساعدتر بود پس از مدتی در بیمارستان کشته شد.
پیکر سید جعفر پیشه وری را در گورستان مفاخر باکو دفن کردند.

عنایت الله رضا , از اعضای رده بالای فرقه دموکرات آذربایجان , در این مورد می گوید :
من خودم آنجا نبودم ولی اینها را شاهدان عینی که در آن منطقه بودند برای من تعریف کردند که در بیمارستان قلی اف و غلام یحی تحت درمان بودند ولی پیشه وری حالش کاملا خوب بود اما روی تخت دراز کشیده بود! رفتند نزد پیشه وری و گفتند آقای پیشه وری حال شما چطور است؟ پیشه وری گفت من خوب هستم ولی اینها محض احتیاط مرا خوابانده اند تا مبادا خونریزی داخلی کرده باشم. فردا صبح خبر دادند که پیشه وری مُرد!


مقبره سید جعفر پیشه وری در گورستان مفاخر باکو

دکتر نصرت الله جهانشاهلو نخست وزیر و معاون اول پیشه وری که آن روزها نزدیک ترین یار جعفر پیشه وری بود و در واپسین روزها و ساعات زندگی همواره در کنار او حضور داشت و نیز تنها کسی بود که موفق شد پیکر بی جان پیشه وری را ببیند در مورد مرگ وی چنین می گوید:
پس از تسلیت به خانم پیشه وری به اتاق کوچکی که تابوت را گذاشته بودند رفتیم.... هنگامی که جنازه را بررسی کردم با یک دید نشانه های مسمویت را دیدم. چون همه تن ورم کرده بود و تنها دو زخم کوچک یکی در گوشه ی راست صورت و دیگری در گردن نزدیک شانه دیده میشد. من از نا آزمودگی و بدون دور اندیشی گفتم : رفیق ژنرال (ژنرال آتاکیشی اف معاون سازمان کا گ ب جمهوری شوروی آذربایجان) این دو زخم کوچک که آدم را نمیکشد. چگونه او با این زخم ها مرده است؟
در اینجا یادآور می شوم که در این پرت شدن اتومبیل که آشکارا دستی انجام گرفته بود , غلام یحیی و سرهنگ قلی اوف نیز ضربه هایی دیدند که هر یک پس از مدتی از بیمارستان به خانه آمدند!

همچنین دکتر جهانشاهلو در این مورد می گوید:
به غیر از من هیچکس موفق نشد جنازه پیشه وری را ببیند. من پزشک هستم. با نگاه اول میشد علائم مسمویت را در وی دید. بدن ورم کرده بود. رنگ صورتش سبز شده بود. علائم مسمویت در وی چنان آشکار بود که حتی در لحظه دفن جنازه هم اجازه ندادند حتی فرزندش جنازه را ببیند.

همچنین محمد بی ریا وزیر فرهنگ فرقه دموکرات و جانشین پیشه وری، درتاریخ سوم آپریل ۱۹۵۴ نامه ای در هشت صفحه به نخست وزیر شوروی «مالنکوف» در رابطه با فرقه دموکرات آذربایجان نوشت و در آن اشاراتی بر قتل عمدی پیشه وری داشت.

در حاکمیت شوروی که پس از هر تحول سیاسی , ترکیب سیاسی دستخوش تسویه حساب میان افراد می شد و به همین ترتیب بسیاری از رهبران رده بالای شوروی به راحتی ترور می شدند و یا به جوخه های اعدام سپرده می شدند , مرگ ناگهانی و مشکوک پیشه وری نیز با توجه به رویکردها و اظهارات وی در ماه های آخر حیات, شائبه تعمدی بودن سانحه رانندگی و ترور پیشه وری را تقویت می کند.

 


       منابع
1- ما و بیگانگان , خاطرات دکتر نصرت الله جهانشاهلو افشار
2- خاطرات دکتر عنایت الله رضا




کلیه حقوق مادی و معنوی این وب سایت متعلق به مرکز مطالعات آذربایجان می باشد
    Copyright 2015 www.azerbaijanstudiescenter.org