پرونده های برگزیده
انتخاب زبان
  • Azərbaycani
  • English
  • Türkçe
  • فارسی

محمد امین ریاحی خویی


فهرست مطالب


 زندگی شخصی
 فعالیت ها و سوابق علمی و فرهنگی
 آثار و تالیفات
 محمد امین ریاحی و شاهنامه فردوسی
 منابع

 

 

محمد امین ریاحی خویی در یازدهم خرداد ۱۳۰۲ در خوی و در یکی از خاندان‌های قدیمی این شهر متولد شد. او از ادیبان و فرهیختگان برجسته ایران بود و طی حدود 70 سال فعالیت علمی و فرهنگی آثاری پرشمار و ارزشمند در زمینه های ادبی و تاریخی از خود بر جای گذاشت. وی در سال های طولانی عمر علمی خود علاوه بر فعالیت های علمی و فرهنگی مشاغل متعدد مدیریتی را تجربه نمود و در سمت های گوناگونی به خدمت رسانی مشغول بود.

محمد امین ریاحی خویی پس از عمری تلاش در عرصه های علمی و فرهنگی در تاریخ 25 اردیبهشت 1388 خورشیدی در تهران چشم از جهان فرو بست.

 

شناسنامه

 


 نام : محمد امین ریاحی خویی
 تاریخ تولد :  11 خرداد 1302 خورشیدی
 محل تولد : خوی
 تاریخ درگذشت : 25 اردیبهشت 1388
 محل درگذشت : تهران
 محل دفن :
 ملیت: ایرانی
 زمینه فعالیت :  ادبیات , فرهنگ , تاریخ

 

       زندگی شخصی

محمدامین ریاحی در یازدهم خرداد ۱۳۰۲ در خوی و در یکی از خاندان‌های قدیمی این شهر متولد شد. دوره‌های تحصیلات ابتدایی و دبیرستان را در خوی گذراند و تنها 16 سال داشت که نخستین مقالاتش در نشریه ارمغان به چاپ رسید. در سال 1321 خورشیدی و در پی  اشغال آذربایجان توسط نیروهای بیگانه در جریان جنگ جهانی دوم جهت ادامه تحصیل به تهران مهاجرت کرد. خودش در مورد اشغال آذربایجان و مهاجرت به تهران در مقدمه کتاب تاریخ خوی می نویسد : «در آن روز من دانش آموز کم سن و سالی بودم که نیمه اول دبیرستان را تازه تمام کرده بودم. مدارس در هم ریخت و من در آن سال مجبور به ترک تحصیل شدم. برای سرگرمی و تسلی خود کار جمع آوری اطلاعاتی را درباره گذشته شهر خود آغاز کردم. از سال بعد که برای ادامه تحصیل به تهران آمدم , با دست رسی به کتابخانه پایتخت به تکمیل یادداشت ها پرداختم , کاری که درست پنجاه سال وقت گرفت...»
ریاحی در تهران دوره دانشسرای مقدماتی را سپری کرد. سپس به ادامه تحصیل در دانشسرای عالی و دانشکده ادبیات دانشگاه تهران پرداخت. طی دوران تحصیل در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران از نسل اول اساتید برجسته این دانشگاه از جمله بدیع‌الزمان فروزانفر، عباس اقبال آشتیانی، ملک‌الشعرا بهار، احمد بهمنیار، عبدالعظیم قریب و ابراهیم پورداود بهره گرفت. پس از آنکه در سال ۱۳۲۷ دوره لیسانس زبان و ادبیات فارسی را به پایان رساند، تحصیل در مقطع دکتری را آغاز کرد. محمد امین ریاحی در سال ۱۳۳۷ پس از دفاع از رساله دکتری خود با موضوع «تحقیق و تصحیح مرصاد العباد نجم الدین رازی» به راهنمایی فروزانفر , موفق به اخذ درجه دکتری در رشته زبان و ادبیات فارسی گردید. به نوشته محمدعلی اسلامی ندوشن : «[محمد امین ریاحی خویی] یکی از آخرین کسان از نسل ادبای معتبر بود... که طی شصت سال در صحنه فرهنگ ایران حضور داشت و هرچه نوشت دقیق و قابل اعتماد بود.»
محمد امین ریاحی در مقدمه کتاب تاریخ خوی می گوید که نخستین مشوق او مادرش بوده است که فرشته مهر و شفقت و فضیلت و بزرگواری و فداکاری بود و هرچه دارد از مادرش دارد. ریاحی میگوید که پدرش نیز اهل تاریخ و ادب بود و با حافظه نیرومندش دیده ها و شنیده های عمر 77 ساله اش را بیان می کرد. ریاحی تحقیقات خود را بسیار مدیون عباس زریاب خویی می داند و در اینباره می گیود : «من در همه سالهای عمر از محضر فیض بخش دانشمند بزرگ عباس زریاب خویی که بی مبالغه نام دار ترین عالم برخاسته از این شهر در تمام ادوار است برخورداری ها یافتم.»
محمد امین ریاحی سالهای طولانی در زمینه های علمی و فرهنگی به فعالیت پرداخت و در مدت حدود 70 سال فعالیت بی وقفه تاثیرات مهمی از خود بر جای گذاشت. وی سرانجام در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۸۸ در سن ۸۶ سالگی در تهران درگذشت.

 

       فعالیت ها و سوابق علمی و فرهنگی

محمدامین ریاحی از سال ۱۳۲۷ و همزمان با کسب مدرک لیسانس در رشته زبان و ادبیات فارسی فعالیت های فرهنگی خود را نیز آغاز کرد. او سابقه دبیری و ریاست در برخی از دبیرستان های قم , گرگان , قزوین و تهران را در کارنامه دارد و همچنین سابقه طولانی در فعالیت های فرهنگی و عضویت در مجامع علمی را دارد که در ادامه به برخی از آنها اشاره خواهد شد.
محمد امین ریاحی خویی پس از کسب مدرک لیسانس , از سال 1327 به عضویت هیأت مدیره جامعه لیسانسیه‌های دانشسرای عالی کشور در آمد. او از سال 1330 رئیس دانشسرای گرگان بود و از سال 1335 عضو هیئت مؤلفان لغت نامه دهخدا شد.
ریاحی از سال 1340 به مدت سه سال مدیر کل وزارت فرهنگ شد. وی در این مدت و در پرتو تجربه‌هایی که طی سال‌های تدریس در دبیرستان از وضعیت نابسامان کتاب‌های درسی کسب کرده بود ، طرح سامان‌دهی و یکنواخت‌سازی کتاب‌های درسی دبیرستان را به اجرا درآورد. هدف از این طرح خارج ساختن کتاب‌های درسی از میدان رقابت ناسالم ناشران و مؤلفان و قرار دادن کار تألیف و چاپ کتاب‌های درسی دبیرستان در اختیار وزارت فرهنگ و خصوصا انتشار کتاب‌های درسی مقطع دبیرستان با کیفیت مناسب بود. این طرح با وجود همه مخالفت‌ها و دخالت‌های گسترده ناشران و مؤلفان ذی‌نفع در تهیه و چاپ کتاب‌های درسی , طی چند مرحله به اجرا درآمد و نهایتاً در سال ۱۳۴۲ با تأسیس سازمان کتاب‌های درسی وابسته به وزارت فرهنگ (بعداً وزارت آموزش و پرورش) با هدف تالیف کتاب‌های درسی جدید , موجبات ارتقای کیفیت آموزش دبیرستانی را فراهم آورد. محمدامین ریاحی ضمن چند مقاله در ماهنامه آموزش و پرورش (سال ۱۳۴۲) و نیز در یادداشتی با عنوان ماجرای کتاب‌های درسی (سال ۱۳۷۷) به تشریح اقدامات خود در دوران خدمت در وزارت فرهنگ پرداخته است.
محمد امین ریاحی خویی در سال 1342 به عنوان رایزن فرهنگی سفارت ایران در کشور ترکیه منصوب شد و همزمان به تدریس در دانشگاه آنکارا پرداخت. از سال 1350 به عنوان دبیرکل هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور انتخاب شد. نایب رییس فرهنگستان ادب و هنر ایران , ریاست بنیاد شاهنامه فردوسی , ریاست دانشکده هنرهای دراماتیک ، مشاور وزیر فرهنگ و هنر، و وزارت آموزش و پرورش از دیگر مسئولیت های فرهنگی وی بوده است.
محمد امین ریاحی از سال 1350 تا سال 1354 به عنوان مسئول کتابخانه های عمومی کشور انتخاب شد. وی در این دوره به نوسازی ساختار کتابخانه‌های عمومی کشور پرداخت و طرح‌های مربوط به احداث سیصد کتابخانه عمومی جدید را در مناطق مختلف کشور آغاز کرد. از دیگر اقدامات ماندگار مدیریت او در آن دوره تهیه و اجرای طرح حمایت از مؤلفان و ناشران توسط نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور بوده‌است که در چارچوب آن کتاب‌های جدید ناشران برای کتابخانه‌های عمومی سراسر کشور خریداری می‌شود.

 

       آثار و تالیفات 
نخستین آثار منتشر شده از محمد امین ریاحی به سال 1318 و انتشار نخستین مقالات پژوهشی وی در نشریه ارمغان باز میگردد و پس از آن طی 70 سال فعالیت علمی و پژوهشی آثار پرشمار و ارزشمندی از محمد امین ریاحی منتشر شده است. از مشهورترین تألیفات وی می‌توان به «سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی» ، «گلگشت در شعر و اندیشه حافظ» ، «تاریخ خوی» و «زبان و ادب فارسی در قلمرو عثمانی» اشاره کرد. این آثار از نظر اصالت و دقت نظرهای ابراز شده و اسناد ارائه شده بسیار ارزشمند بوده و همواره مورد توجه ادیبان و پژوهشگران تاریخ قرار داشته است. همچنین محمدامین ریاحی آثار مهم و ارزشمندی در حوزه شناسایی و تصحیح متون کهن دارد که از این جمله می توان به مرصادالعباد , نزهةالمجالس و شش فصل در اسطرلاب اشاره کرد. این آثار با توجه به یافته‌های تحقیقی ارائه شده در مقدمه‌ها و تعلیقات همواره مورد استفاده و استناد پژوهشگران در حوزه‌های ادب و تاریخ و فرهنگ قرار داشته است.
در طی 70 سال زندگی علمی و کاری مقاله‌های پژوهشی متعددی از او در نشریه‌ها ، و نیز در یادنامه‌های بزرگان ادب و فرهنگ ایران منتشر شد. گزیده‌ای از این مقاله‌ها با عنوان چهل گفتار در ادب و تاریخ و فرهنگ ایران در سال ۱۳۷۹ به چاپ رسید. از فعالیت‌های مطبوعاتی او سردبیری هفته‌نامه مهرگان (ارگان جامعه لیسانسیه‌های دانشسرای عالی)، مدیریت هفته‌نامه کیهان فرهنگی (برای معلمان) , ماهنامه آموزش و پرورش (نشریه وزارت فرهنگ) ، و فصلنامه سیمرغ (نشریه بنیاد شاهنامه) را می‌توان نام برد.


محمد امین ریاحی خویی

در سال ۱۳۳۷ محمدامین ریاحی ضمن مقاله‌ای که در مجله یغما منتشر کرد، مدفن فراموش‌شده شمس تبریزی را در شهر خوی معرفی نمود و طی تحقیقات بعدی با ارائه شواهد تاریخی قطعی ، واقع بودن مدفن شمس تبریزی را در این محل به اثبات رساند. از آن پس مزار شمس تبریزی در خوی توسط غالب محققان شناخته شد و بازسازی محوطه تاریخی مزار شمس تبریزی از دهه ۱۳۷۰ در دستور کار مسئولان قرار گرفت. در سال 1387 در همایشی با عنوان شمس و مولانا که در شهرستان خوی برگزار گردید از محمد امین ریاحی تقدیر و قدردانی شد.

 

       محمد امین ریاحی و شاهنامه فردوسی
فصل مهمی از فعالیت‌های علمی و پژوهشی محمدامین ریاحی مربوط به شاهنامه و فردوسی بوده‌است. بنیاد شاهنامه فردوسی بنابر طرح پیشنهادی وی به وزارت فرهنگ و هنر تأسیس شد. او علاوه بر تهیه اساسنامه بنیاد شاهنامه , از ابتدای تشکیل این بنیاد در سال ۱۳۵۰ عضو هیأت امنای آن بود و در سال ۱۳۵۴ جانشین مجتبی مینوی در سمت ریاست علمی بنیاد شد. از آن هنگام تا زمان توقف فعالیت در پایان سال ۱۳۵۷ فعالیت‌های بنیاد شاهنامه در زمینه گردآوری نسخه‌های خطی شاهنامه و ویرایش و انتشار بخش‌هایی از متن شاهنامه شتاب بیشتری یافت. در آبان ۱۳۵۶ به دعوت او نخستین مجمع علمی بحث در باره شاهنامه با حضور تعدادی از محققان برجسته در بندرعباس تشکیل گردید و یک سال بعد برگزیده‌ای از گفتارهای این مجمع تحت عنوان «شاهنامه‌شناسی» منتشر شد. محمدامین ریاحی در سال ۱۳۶۹ موجبات تجدید چاپ شاهنامه ژول مول را که هنوز از ویرایش‌های معتبر شاهنامه به شمار می‌آمد فراهم آورد و مقدمه‌ای جامع بر آن نوشت. در مقاله «سال‌شماری زندگی فردوسی و سیر تدوین و تکمیل شاهنامه» که در سال ۱۳۷۱ انتشار یافت برپایه اشاره‌های موجود در متن‌های کهن به زندگی فردوسی و نیز با تکیه بر بیت‌هایی از شاهنامه سال‌شماری دقیقی از رویدادهای زندگی فردوسی تا آنجا که منابع امکان می‌داد فراهم آورد. چندی بعد در ۱۳۷۲ یکی از مهمترین آثار پژوهشی او با عنوان «سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی، مجموعه نوشته‌های کهن درباره فردوسی، شاهنامه و نقد آنها» منتشر شد. در این اثر محمد امین ریاحی آنچه را که با زندگی فردوسی پیوند دارد با بررسی منابع قدیم فارسی همراه با بررسی انتقادی و به ترتیب تاریخی آورده‌است. مقدمه جامع این کتاب که خود رساله‌ای در فردوسی‌شناسی است، پرتوهای تازه‌ای بر زندگی فردوسی می‌افکند و دربردارنده آگاهی‌های بسیاری درباره آفریننده شاهنامه است. اما مشهورترین کوشش ریاحی در راه شناخت شاهنامه و فردوسی، تألیف کتاب «فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او» است که اولین بار در سال ۱۳۷۵ انتشار یافته و به اعتقاد بسیاری از صاحب نظران بهترین اثر عمومی در معرفی فردوسی و شاهنامه‌است.

 


       منابع
1- محمد امین , ریاحی خویی. تاریخ خوی , تهران , طرح نو , 1378

 




کلیه حقوق مادی و معنوی این وب سایت متعلق به مرکز مطالعات آذربایجان می باشد
    Copyright 2015 www.azerbaijanstudiescenter.org