پرونده های برگزیده
انتخاب زبان
  • Azərbaycani
  • English
  • Türkçe
  • فارسی

آزادسازی تبریز 1012 هجری (1603 میلادی)


فهرست مطالب


 اشغال تبریز
 آزادسازی تبریز
 پس از آزادسازی تبریز

  شهر تبریز در سال 993 هجری و در جریان جنگ های 12 ساله ایران و عثمانی به اشغال قوای عثمانی در آمد. در سال 1012 هجری قوای شاه عباس صفوی موفق شدند این شهر را پس از حدود 19 سال از اشغال قوای عثمانی خارج کنند و این آغاز سلسله جنگ های ایران و عثمانی بود که در حدود 35 سال ادامه داشت و غالبا با پیروزی ایرانیان همراه بود.  

مشخصات


 عنوان : آزادسازی تبریز و آذربایجان از اشغال عثمانی
 طرفین : ایران و عثمانی
 پادشاه ایران : شاه عباس صفوی
 سلطان عثمانی : سلطان احمد یکم
 مناطق مورد مناقشه : آذربایجان - تبریز
 تاریخ : 1012 هجری (مصادف با 1603 میلادی)
 نتیجه : آزادسازی شهر تبریز از اشغال قوای عثمانی پس از حدود 19 سال. آغاز سلسله جنگ های ایران و عثمانی که تا حدود 35 سال به طول انجامید و به پیروزی قاطع ایرانیان ختم شد.

 

       اشغال تبریز

در سال 986 هجری قمری (1578 میلادی) همزمان با نخستین ماه های حکومت شاه محمد خدابنده عثمانیان با استفاده از هرج و مرج داخلی ایران , بدون هیچ علتی و با قصد تصرف نواحی غربی و شمالغرب ایران و تضعیف حکومت صفویه با نقض یکطرفه پیمان صلح آماسیه به سوی ایران یورش آوردند و جنگی را آغاز کردند که تا سال 997 هجری قمری (1590 میلادی) در حدود 12 سال به طول انجامید و به جنگ 12 ساله ایران و عثمانی معروف شد. ابتدای رویارویی دو سپاه با ناکامی عثمانیان همراه بود اما در ادامه با حملات دامنه دار و گسترده و صرف هزینه های بی حساب شرایط به نفع قوای عثمانی تغییر کرد.
عثمانیان با تحریک و تجهیز ازبک ها برای حمله به هرات , ایران را همزمان وارد جنگ دیگری در خراسان کردند. از سوی دیگر با گسترش جبهه های جنگ از آذربایجان و قفقاز به کردستان و خوزستان , شرایط  برای دولت صفویه بسیار سخت گردید. این در حالی بود که جنگ های طولانی مدت باعث بروز ناآرامی های داخلی و تضعیف سلطنت صفویان شده بود.

 

شاه عباس اول - سمت راست
سلطان احمد یکم - سمت چپ
در این سالها شاه عباس صفوی با حمایت امرای قزلباش به جای پدر به قدرت رسید و پس از مدتی با اولویت بندی بحران های موجود تصمیم به برقراری صلح با عثمانیان گرفت. از اینرو عهدنامه فرهاد پاشا در سال 997 هجری (1590 میلادی) میان طرفین به امضا رسید. بر اساس این عهدنامه ایران حاکمیت عثمانی را بر نواحی تحت اشغال عثمانی به رسمیت شناخت.
در جریان جنگ های 12 ساله ایران و عثمانی و در سال 993 هجری تبریز به اشغال قوای عثمانی در آمد و طی سالهای بعد فتوحات عثمانی در ایران ادامه پیدا نمود. اما با وجود اشغال بسیاری از نواحی شمال غرب ایران و انعقاد عهدنامه فرهاد پاشا مقاومت مردمی در برابر عثمانیان ادامه پیدا کرد. از مقاومت سرسختانه مردم آذربایجان در برابر لشگر عثمانی و برخورد خشونت آمیز نظامیان عثمانی با آنان که حداقل به دو مورد قتل عام سراسری مردم تبریز در سالهای 993 و 999 هجری قمری انجامید , و همچین با وجود حساسیت ها و دغدغه های شاه عباس اول , اینگونه به نظر می رسید که حضور عثمانی ها در آذربایجان و قفقاز دوام چندانی نخواهد داشت.

 

       آزادسازی تبریز

شاه عباس پس از ساماندهی اوضاع آماده بازپسگیری نواحی تحت اشغال عثمانی شد. در سال 1012 هجری (1603 میلادی) یکی از امرای کرد سلماس به نام علاءالدین بیک در قلعه «قارنی یاریق» به مخالفت با عثمانیان برخواست. سرخوش علی پاشا بیگلربیگی تبریز ینی چریان را به فرماندهی حسن آقا مامور محاصره علاءالدین بیک کرد و به این ترتیب شهر تبریز از اصلی ترین قوای نظامی عثمانی خالی شد , علاوه بر ینی چریان تبریز , قوای حکاری و نیمی از قوای نخجوان نیز به سلماس حمله نموده و به مدت یک ماه قلعه قارنی یاریق را به توپ بستند؛ عثمانیان سرانجام قلعه را گشودند و علاءالدین را اسیر کردند. اما در همین کشاکش برادرزاده های علاءالدین بیک با نام های سیف الدین بیک و خان ابدال خود را به شاه عباس رساندند و به وی اطلاع دادند که علی پاشا همه سربازان خود را به جنگ با علاءالدین فرستاده و تبریز از قوای عثمانی خالی شده است. شاه عباس با شنیدن این سخنان بی درنگ حرکت کرد و فاصله یک ماهه مسافرت از اصفهان به تبریز را در ده روز پیمود و با لشگریانش وارد شهر شد.
علی پاشا قوای خود را از سلماس به سمت تبریز به جنگ با شاه عباس فرستاد , عثمانیان در نخستین برخورد جلوداران سپاه صفوی را شکست دادند اما در مقابل حملات گسترده نیروهای صفوی تاب مقاومت نیاورده و نهایتا از آنان شکست خوردند. علی پاشا که شرایط را دشوار می دید علاءالدین را به قتل رساند و خود به دست قزلباشان اسیر شد. قزلباشان در این پیکار خلیل پاشاه و محمود پاشا را نیز که از وابستگان جعفر پاشا (عامل
قتل عام مردم تبریز در سال 999 هجری) بودند اسیر کرده و نزد شاه عباس بردند. هنگامی که این دو پاشا نزد شاه عباس آورده شدند وی به قتل آنها فرمان داد اما علی پاشا را به پای دروازه های قلعه تبریز بردند و به نگهبانان قلعه نشان دادند و به شرط امان , قلعه به تصرف قزلباشان در آمد و به این ترتیب شهر تبریز پس از حدود 19 سال از اشغال عثمانی ها آزاد شد.

 


در روز آزادسازی تبریز , مردم این شهر سرهای بریده عوامل عثمانی در تبریز را بر نیزه ها زده و ابراز شادی کردند.
طرح از یک جهانگر اروپایی که شاهد آزادسازی تبریز بوده است

 

       پس از آزادسازی تبریز

ابراهیم پچوی , مورخ اهل عثمانی , در مورد سرنوشت علی پاشا می نویسد : «شاه عباس علی پاشا را ندیم خود ساخته بود و علی پاشا در همان حال و احوال درگذشت. پادشاه صفوی اموال و اساسیه متوفی را به وسیله ایلچی خود , به وراث علی پاشا به استانبول فرستاد.»
پس از آزادسازی تبریز و مناطق اطراف آن شاه عباس اقدام به فتح دیگر مناطق اشغالی کرد و به این منظور ابتدا دوالفقار خان را جهت آزادسازی نخجوان فرستاد. سیصد نگهبان نخجوان که گمارده شریف پاشا بیگلربیگی ایروان بودند , بدون هیچ مقاومت خود را تسلیم ذوالفقار خان کردند و به این ترتیب نخجوان هم آزاد شد. پس از فتح تبریز فتوحات شاه عباس ادامه یافت و سرزمین های تحت اشغال عثمانی در آذربایجان , اران , گرجستان , ارمنستان , کردستان و لرستان یکی پس از دیگری از سلطه عثمانیان آزاد شد.
بنابه نوشته ابراهیم پچوی , شاه عباس پس از فتح تبریز به ترک های مقیم آن شهر و حومه وعده هایی داد و آنان را در زمره قشون خود در آورد. از سوی دیگر , امرای گرجستان با قوای خود به شاه عباس پیوستند و شاه عباس با این قوای تازه وارد به سوی ایروان روانه شد و قلعه ایروان را به محاصره در آورد. شریف پاشا بیگلربیگیی ایروان پس از 9 ماه و 10 روز مقاومت به شرط امان , تسلیم شد. شاه عباس با شریف پاشا به نیکی رفتار نمود و او را به تولیت آستان قدس رضوی منصوب کرد و شریف پاشا تا آخر عمر در مشهد به سر برد. شاه عباس خطاب به دیگر سپاهیان عثمانی گفت : «هر که می خواهد به بندگی من در آید و هر کس می خواهد به عثمانی بازگردد» به این ترتیب محمد [محمود] پاشا فرزند خضر پاشا به همراه حدود چهارصد نفر از اتباع عثمانی توسط سربازان شاه عباس تا قارص بدرقه شدند و به میهن خود بازگشتند. این رفتار انسان دوستانه شاه عباس در شرایطی که آناتولی روزهای ملتهب و پر آشوبی را سپری می کرد در جلب نظر مردم این سرزمین به ایران و آیین تشیع بی تاثیر نبود. چنانچه بعد ها بسیاری از امرای محلی آناتولی شرقی و جلالی های ناراضی از حکومت عثمانی با قوای خود به ایران پناهنده شدند و در زمره فداکارترین و دلیرترین رزمندگان صفوی در آمدند.
شاه عباس پس از پاکسازی آذربایجان و قفقاز از عوامل عثمانی به تبریز بازگشت. شهر تبریز در پی حدود دو ده جنگ و اشغال به ویرانه ای تبدیل شده بود و اهالی آن در چندین مرحله توسط سربازان عثمانی قتل عام شده بودند , مجد الدین محمد حسینی (مورخ قرن 11) در زینت المجالس می نویسد : «از ایرانیان جز تعداد کمی باقی نمانده اند....سکنه قدیمی شهر[تبریز] در هنگام غارت شهر قتل عام شدند.» در نتیجه شاه عباس برای تثبیت امنیت و آرامش در منطقه و با هدف تخریب روحیه دشمن , علاوه بر قزلباشان از سربازان عثمانی (قوللر) که به وی ملحق شده بودند نیز استفاده نمود. این سیاست شاه عباس به این علت بود که آنان علاوه بر ورزیدگی و آمادگی جنگی و آشنایی با منطقه , از نقاط ضعف عثمانی و مواضع حساس و دیگر اوضاع نظامی عثمانی ها آگاهی کامل داشتند , ضمن اینکه قوای عثمانی در مقابله با هم رزمان سابق خود که پس از شکست از ایرانیان به بندگی شاه عباس در آمده بودند دچار تضعیف روحیه میشدند.
این دوره از جنگ های ایران و عثمانی با پیروزی ایرانیان همراه بود , اما حقیقت این است که سلطان احمد همواره در رویای جبران این شکست ها سیر می کرد و شاه عباس نیز هنوز رضایت کامل را در مقابله با عثمانیان به دست نیاورده بود. به این دلیل جنگ های ایران و عثمانی تا حدود 35 سال پس از فتح تبریز به صورت پراکنده ادامه داشت و تقریبا همه این جنگ ها با موفقیت برای ایرانیان همراه بود و در این مدت به ترتیب عهدنامه نصوح پاشا , عهدنامه سراب و عهدنامه قصرشیرین میان طرفین به امضا رسید که هر سه این عهدنامه ها تضمین کننده پیروزی های ایرانیان در برابر عثمانیان بودند.
با وجود اقدامات شاه عباس و اقتدار حکومت صفوی آرامش و امنیت به طور موقت در آذربایجان برقرار شد اما تغییری در سیاست های تجاوزگرانه عثمانی به وجود نیامد و آنان مدت طولانی برای به دست آمدن فرصت مناسب جهت تجاوز دوباره به ایران و اشغال آذربایجان انتظار کشیدند. این انتظار حدود یک قرن به طول انجامید و در دوران زوال حکومت صفوی بار دیگر فرصت برای حمله به آذربایجان فراهم شد و عثمانیان از سال 1134 هجری بار دیگر به ایران یورش آوردند.

 


منابع :

1-  پچوی , ابراهیم.  تاریخ پچوی , جلد 2
2-  فیروز , منصوری. مطالعاتی درباره تاریخ و زبان و فرهنگ آذرباجیان , تهران , هزار , 1390
3- Farrokh, Kaveh. Libertion if Tabriz From Ottoman Turks by Shah Abbas1


ضمیمه :

جنگ‌ها و معاهدات ایران و عثمانی
قتل عام مردم تبریز توسط عثمانی ها در سال 993 هجری
قتل عام مردم تبریز توسط عثمانی ها در سال 999 هجری

 




کلیه حقوق مادی و معنوی این وب سایت متعلق به مرکز مطالعات آذربایجان می باشد
    Copyright 2015 www.azerbaijanstudiescenter.org